Παρασκευή 12 Μαρτίου 2021

 Η σφαγή και η πυρπόληση της Τσαριτσάνης 12 Μάρτη του 1943

Σίγουρα η μαρτυρικότερη Κωμόπολη της Θεσσαλίας.Καρφί στο μάτι των Ιταλών,στόχος της Γερμανικής βαρβαρότητας.Οι κατακτητές,σε καμιά περίπτωση,δεν μπορούσαν να καυχηθούν ότι την υποδούλωσαν πραγματικά.Οι Ιταλοί πριν και μετά την καταστροφή της, έλεγαν συχνά: ‘’Η Τσαριτσάνη έχει τη δική της δημοκρατία’’
Και δεν απομακρύνονταν από την πραγματικότητα,αναγνωρίζοντας έτσι απερίφρατσα την αδούλωτη ψυχή του πληθυσμού της,που πάντοτε διέκρινε πολύς αυθορμητισμός με άμεση εκδήλωση των προθεσεών του,βιαιότητα στις πράξεις του,άκαμπτη και σταθερή προσήλωση σ’εκείνο που πιστεύει,απέχθεια στους συμβιβασμούς.Ισώς γι’αυτό να την πληρώνει πάντα πρώτη.
Φερτοί στη Λάρισα και σταλμένοι από την Αθήνα ειδικά από τον υποστράτηγο Πιέρο Ρεντόνα βοηθό του Κάρλο Τζελόζο,Ανωτάτου Διοικητή Κατοχής της Ελλάδας,ήρθαν μέσω Λάρισας-όπου τους ‘’δασκάλεψε’’ καλά ο Ευτύχιος Τσιρίου με το διοικητή της Ιταλικής Ασφάλειας καπετάνιο Κάρλο Σεντόνι-στην Ελασσόνα,ο Βλαχολεγεωνάριος Θάνος Ζαλέτσικος,ο Πατρινός Ελληνοιταλός Αρμάνδος Νατάλια και ο Ιταλός από το Κόμο Τζουζέππε Φάρρα.
Στη Βασιλούπολή, την Τσαριτσάνη,όπου ο λαός της κρατούσε την τύχη του στα ίδια του τα χέρια,με τ’ άρματα των προγόνων τα τιμημένα και ιερά,οι τρεις πράκτορες έφθασαν στις 10 Φεβρουαρίου του 1943,δήθεν σαν καταδιωκόμενοι που ζητούσαν καταφύγιο. Ο εξωμότης Ζαλέτσικος δήθεν διωγμένος ‘’πατριώτης’’ από το Άργος Ορεστικό και οι 2 Ιταλιάνοι τάχα πως ήσαν Άγγλοι αιχμάλωτοι πολέμου και δραπέτευσαν,ο μεν Νατάλια από το φοβερό ‘’Ντούλαγκ 102’’ του στρατοπέδου της Θεσσαλονικής και ο Φάρρα από το φοβερότερο ακόμη Γεντί Κουλέ(Επταπύργιο) της ίδιας πόλης. Νύχτα ζήτησαν κατάλυμα στην εκκλησία της Θεοτόκου και ύστερα στα σπίτια μιλώντας αγγλικά και προσποιούμενοι πως φοβούνται.Οι ‘’Επαναστάτες’’όμως των γύρω βουνών είχαν κι όλας ειδοποιηθεί.Οι πλατύκαρδοι Τσαριτσανιώτες φημισμένοι παντού σαν φιλόξενοι και αρχοντάνθρωποι,πάππου προς πάππου,τους δέχτηκαν όπως και κάθε κυνηγημένο του καιρού εκείνου,μα με επιφύλαξη.Εξ’ άλλου από την όλη εμφάνιση και συμπεριφορά τους,οι ξένοι δεν ενέπνευσαν από την πρώτη στιγμή εμπιστοσύνη. Ύστερα δεμν είχαν και τη ‘’συνδεσή’’ τους,τα αγωνιστικά τους δηλαδή διαπιστευτήρις,που τους ακολουθούσαν,για να τους ανοιχθούν οι δρόμοι προς την ελεύθερη Ελλάδα στην οποία μισοανήκει η Τσαριτσάνη.Έτσι τους κράτησαν μακριά,σε απόσταση, χωρίς όμως και να τους στερήσουν το καθιερωμένο τυροψώμι τους. Αυτό απογοήτευσε και εξόργισε μαζί τους πράκτορες που ορκίστηκαν όχι μονάχα να μην παραιτηθούντου σατανικού σκοπού τους αλλά και να εκδικηθούν στην καχυποψία,την επιφύλαξη και την περιφρόνηση σε τελευτιαία ανάλυση των Τσαριτσανιωτών.
Νυχτά εφυγάν όπως ήρθαν,υστερά από παραμονή πεντέ ημερονυχτίων στην πόλη του Οικονόμου.Έτσι,πανώ σε Ιταλικό καμιόνι,έφθασαν στη Λάρισα.Από την Τσαριτσάνη όμως δεν έφυγαν μόνοι. Η κλέφτικη φυγή δε διέφυγε από τα χίλια μάτια των άγρυπνων της ελευθερίας που σαν ίσκιοι,με άλλο μέσο τους ακολούθησαν μέχρι τη Λάρισα. Έτσι ο προδότης Ζαλέτσικος πιάστηκε από τους πατριώτες και εξαφανίστηκε. Τότε οι δυο Ιταλοί κατάσκοποι είπαν,πως όταν φύγαν από την Τσαριτσάνη διαπίστωσαν,ότι αντάρτες Τσαριτσανιώτες τοπυς παρακολούθησαν, και σίγουρα αυτοί σκότωσαν το φίλο τους.Με αφορμή το χαμό του Ζαλέτσικου στην Τσαριτσάνη θα γινεί το δεύτερο ολοκαύτωμα μετά το Δομένικο.
Στις 12 Μάρτη του 1943,κατά τις δυο το μεσημέρι,έκαναν την πρωτή τους εξόρμηση.Την ώρα εκείνη οι κάτοικοι της Τσαριτσάνης-που ξεπερνούσαν τις τέσσερις χιλιάδες-βρίσκονταν στις δουλειές τους. Ήταν η εποχή των μεγάλων στερήσεων και της πείνα και έπρεπε να εργασθούν σκληρά, για να αντιμετωπίσουν τις βιοτικές τους ανάγκες.Χιόνιζε αραιά και έκανε διαβολεμένο κρύο στην αποφράδα εκείνη μέρα,όταν ένα δυνατό σφύριγμα ακούστηκε από τον Θωμά Πετρούλη,που ήταν παρατηρητής στο παρατηρητήριο του Αη-Λια.Η σφυρίχτρα ήταν το σύνθημα της οργανωμένης Αντίστασης.Μετά ακούστηκανδυνατές κραυγες:’’ Έρχονται καραμπινιέροι με τ’ ‘αλογα!!’Ερχονται καραμπινιέροι!!’’.Οι φωνές στη στιγμή σκέπασαν όλη τη Τσαριτσάνη. Άνδρες και αγόρια,από 15 χρονών και πάνω έτρεξαν να εγκαταλείψουν την Κωμόπολη-ζητώντας καταφύγιο στα γ’υρω βουνά.Ο προσφορότερος δρόμος ήταν ο Ξεριάς που διασχίζει την Τσαριτσάνη και η χαράδρα που ξανοίγεται προς τα βουνά.Για λίγο πλημμύρισε ο Ξεριάς από κόσμο.Πόλλοι άνδρες από την αγοράκαι από το μαχαλά Παναγιά ‘εφυγαν Ανατολικά,προς τη μεριά του Αη-Θανάση.Ενώ η ισχυρή ίλη του Ιταλικού ιππικού,που εμφανιστηκέ από το δρόμο της ιστορικής Μελούνας,φθάνοντας στη θέση Βλάχα χωρίστηκε σε μικρές ομάδες και κατευθύνθηκε σε διάφορα σημεία της Κωμόπολης.Κυρίως όμως προς τη μονή Αγίου Αθανασίου,όπου υπάρχει μια μεγάλη χαράδρα.Σε περίπτωση κινδύνου από το μέρος αυτό διέφυγαν πάντοτε οι κάτοικοι προς τα βουνά,που αποτελούν προέκταση της οροσειράς του νοτίου Ολύμπου.Δυστυχώς,το πέρασμα αυτό,προδόθηκε στους Ιταλούς και έφραξαν τις διόδους. Ωστόσο ο πήθυσμός,παρ’ όλο που δεν τον βάραινε απολύτως τίποτα, που να δικαιολογεί κυρώσεις ή αντίποινα, από ένστικτο και μόνο άρχισε να φεύγει.Στο μεταξύ το Ιταλικό ιππικό,που είχε πλησιασεί πολύ κον τά,άρχισε να πυροβολεί εναντίον τους.Μερικούς που τους συνάντησαν ξεμοναχιασμένους,τους λόγχισαν.Με τον απαίσιο αυτό τρόπο εκτέλεσαν τέσσερα παλληκάρια,άναμεσα στους οποίους και τους επιστήμονες Ζάχο και Ρούσση.Ενώ,λοιπόν,γινόνταν οι τρομακτικές αυτές σκηνές, από το άλλο δημόσιο σημείο της οδού Ελασσόνας-Τσαριτσάνης,μια ισχυρή φάλαγγα θωρακισμένων αυτοκινήτων με σημαντική δύναμη Μελανοχιτώνων και πλαισιωμένη από σπιούνους πράκτορες της Ρωμαικής Λεγεώνας του πρίγκηπα Ντιαμάντε κατευθυνόνταν προς την Κωμόπολη.Και η κύκλωση της πραγματοποιήθηκε μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα.Ισχυρές περίπολοι από τη δύναμη αυτή,μπήκαν στα ενδότερα σημεία κι έπιασαν όλα τα περάσματα.Κανεία πια δεν μπορούσε να ξεφύγει.Η φάκα είχε κλειστεί απ’ όλες τις μεριές.Την ίδια στιγμή ο επικεφαλής,διέταξε τους άντρες του:
-Φόκο(φωτιά)
Οι μαρτυρικοί κάτοικοι από μια ενστικτώση παρόρμηση,προσπαθούν να σωθούν με κάθε μέσο.Άλλοι δραπετεύουν από το μπλόκο άλλοι κρύβονται κι άλλοι στέκουν,όπου βρέθηκαν περιμένοντας το μοιραίο.Οι καμπάνες χτυπούν δαιμονισμένα και οι φλόγες και οι καπνοί ζώνουν τώρα την πόλη.Ο αξιωματικός αυτός,που διέταξε να βάλουν φωτιά στην ιστορική Τσαριτσάνη,δεν ήταν άλλος από το γνωστό μισέλληνα ταγματάρχη και Φρούραρχο της Ελασσόνας,Αντόνιο Βάλλι.Έφερνε μάλιστα και τον τίτλο του Εθνικού συμβούλου της Ιταλίας,αξίωμα δηλαδή που δινόταν μονάχα σε κορυφαίους και διακεκριμένους φασίστες.Ο αξιωματικός αυτός,που πέρασε με τιε ορδές του,σαρώνοντας κυριολεκτικά το λαό της Θεσσαλίας,ήταν μια στυγνή μορφή εγκληματία.Η τακτική του συνίστατο στην αδιάκοπη καταπίεση του πληθυσμού της περιοχής.Μισούσε θανάσιμα κάθε τι Ελληνικό.Μόλις σταμάτησε με τους άνδρες του στην κεντρική πλατεία Τσαριτσάνης,διέταξε να χτυπήσουν οι καμπάνες,για να συγκεντρωθεί ο κόσμος.Επειδή οι Τσαριτσανιώτες εξακολουθούσαν να φεύγουν από μερικά αφρούρητα σημεία κι άλλοι-που δεν είχαν μάθει ακόμη τη διαταγή του εμπρησμού-κρύβονταν στα υπόγεια των σπιτιών τους.Ο φοβερός ταγματάρχης κάλεσε τον αντιπρόεδρο της κοινότητας Π.Δημοβέλη και εκεί παρουσία πολλών κατοίκων,έδωσε την εξής κατηγορηματική διαβεβαίωση:
-Πέστε στον πληθυσμό να συγκεντρωθεί στην πλατεία,γιατί θέλω να του μιλήσω.Να μη φοβηθεί κανείς.Σας δίνω το λόγο μου,οτί κανένας δεν πρόκειται να πάθει το παραμικρό.Ήρθα εδώ σαν φίλος και θέλω να φύγω σαν φίλος...
Η διαβεβαίωση αυτή μεταδίδεται αστραπιαία από στόμα σε στόμα,οι κρυμμένοι και διστακτικοί πέφτουν στην παγίδα,για να βρεθούν σε λίγο κάτω από το μαχαίρι των δημίων.Οι Ιταλοί τους καλοδέχοναται σχεδόν.Τίποτε δεν πρόδιδε τα εγκληματικά τους σχέδια.Έτσι ,μέσα σε λίγη ώρα,είχαν συγκεντρωθεί αρκετοί,άνδρες,γυναικές,παιδιά,επιστήμονες,κληρικοί,δημόσιοι υπάλληλοι περιμένοντας με κάποια ανησυχία την έναρξη της ομιλίας.Κανείς δεν μπορούσε να φαντασθεί τι θα τους έλεγε ο ταγματάρχης.Τις μέρες εκείνες, ολόκληρη η περιοχή γύρω από την Τσαριτσάνη,ήταν τελείως ήσυχη.Κάμμια ομάδα υπαιθρού δεν εμφανίσθηκε πουθενά,ούτε είχε συμβεί κανένα σαμποτάζ.Πίστεψαν λοιπόν,οτί οι φόβοι τους ήταν υπερβολικοί και αδικαιολόγητοι.Κι άρχισαν να αισθάνονται-μέσα στην αθωοτητά τους,πιστευόντας στο λόγο της τιμής που τους έδωσε ο φρούραρχος-κάποια σχετική ασφάλεια.Τη στιγμή όμως εκείνη,μπροστά στο Βάλλι,παρουσιάστηκε ένας έφιππος Ιταλός. Με το ένα χέρι κρατούσε τα γκέμια του αλόγου του,ενώ με τ’ άλλο έσερνε από τα μαλλιά ένα παλληκάρι της Τσαριτσάνης.
-Προσπαθούσε να διαφύγει από τη χαράδρα,απάντησε ο στρατιώτης!Όταν φωνάξαμε να σταθεί,καμώθηκε πως δεν άκουσε και τα έβαλε στα πόδια.Γι’ αυτό τον συνέλαβα και τον έφερα εδώ!!
Ο Βάλλι κοίταξε με μισόκλειστα μάτια τον κρατούμενο.
-Πώς λέγεσαι;Τι δουλειά κάνεις;
-Ιωάννης Σαπουνάς,Σωφέρ.
-Γιατί πήγες να το σκάσεις;
-Φοβήθηκα.Δεν με βαρύνει τίποτα.Μα να φοβήθηκα.Δεν το ξανακάνω κύριε αξιωματικέ.
-Καλώς!Αστόν να παεί στο διάβολο.
Το πλήθος ανάπνευσε με ανακούφιση.Αλλά ο Σαπουνάς δεν πρόλαβε να κάνει ούτε δυο βήματα όταν,ένας σπίουνος,είπε στο Βάλλι:για κομμουνιστές ψάχνετε;τον έχετε μπροστά σας.Τότε με ένα κλεισιμό του ματιού του,ο φοβερός ταγματάρχης,έδωσε στο στρατιώτη να καταλάβει,πως όλα αυτά,ήταν σκηνοθεσία.Ο τελευταίος δεν έχασε καιρό.Έβγαλε το περίστροφο του και χώρις να κατέβει από τ’ άλογο του,πυροβόλησε από πίσω τρεις απανωτές φορές.Ο Γιάννης Σαπουνάς,ανύποπτος για τη διαταγή της εκτέλεσης του,έκανε μια στροφή στα πόδια του.Μια οδυνηρή έκφραση πήρε το προσωπό του.Μα λίγο προτού γύρει για πάντα στη γη πρόλαβε να φωνάξει:
-Πεθαίνω σαν Έλληνας!Ζήτω η Ελλάδα!!!
Ο Γιάννης έπαψε να κινείται.Τότε τον πήραν από το πόδι και τον πετάξανε από τη γέφυρα στο ποτάμι,που βάφτηκε κόκκινο.Αυτός υπήρξε ο ασύνορος τάφος του πρώτου νεκρού της Τσαριτσάνης.
-Εγκληματία,καταραμένε δαίμονα.Εκοψε την πένθιμη σιγή η βροντερή φωνή του εξαγριωμένου κι ηρωικού παπα-Αναστάση.Τέρας που δεν έχεις λόγο τιμής.Γιατί το κανές αυτό κακούργε;
-Για να μάθετε όλοι,εσείς οι ληστοφόροι τι είμαι σε θέση να κάνω.Εμπρός χωρίστε τους:Πρόσταξε τους μπράβους και τα τσιράκια του ο θρασύδειλος Κολονέλλος.Έτσι χώρισαν τους άνδρες από τα γυναικόπαιδα.Οι Τσαριτσανιώτες διαισθάνθηκαν αμέσως τι ακριβώς επρόκειτο να συμβεί.Τα πολυβόλα στάθηκαν μπροστά στους κρατούμενους άνδρες και οι στρατιώτες πήραν θέση βολής.Οι κάτοικοι έμειναν σαν χτυπημένοι από κεραυνό.Το μέγεθος της φασιστικής ατιμίας,ξεπερνούσε όλα τα προηγούμενα καμωματά τους.Τετοιά αθέτηση και καταπάτηση μιας υπόσχεσης,που δόθηκε ρητά και επίσημα από ανώτερο αξιωματικό,ήταν πράγμα πρωτάκουστο.Γνώριζαν,βέβαια,τη φασιστική δολιότητα,αλλά ποτέ δεν μπορούσαν να πιστεψούν,ότι θα έφθανε ως εκείνο το σημείο.Στο διάστημα αυτό στην πλατεία της φλεγόμενης Τσαριτσάνης εξελίσσεται η αλλόκοτη σκηνή της σφαγής του αντρικού πληθυσμού.Μπροστά από τη γραμμά των κρατούμενων ανδρών,οι Ιταλοί στρατιώτες διορθώνουν τα πολυβολά τους και διατάσσονται να πάρουν θέση βολής!Ένας λοχίας παίρνει από το πλήθπς το γέρο εφημέριο Παπαναστάση,τον ξεμοναχιάζει σ’ ένα ντουβάρι και τον ζητάει να μαρτυρήσει ‘’αλλιώς θα του βγάλει τις τρίχες και τα δόντια ένα-ένα’’.Μα ο ήρωας παπάς αρνείται να γίνει προδότης του λαού του.Και ο δήμιος άρχιζει να χαστουκίζει.Του ρίχνει το καλιμαύχι χάμω!Τον...τραβάει από τα λευκά μαλλιά του!Τον σέρνουν προς το θάνατο κι εκείνος με σταυρωμένα τα χέρια προχωρεί και κοιτάει για τελευταία φορά αχόρταγα το γιο του,που είναι και αυτός στη γραμμή.Θυμάται τη θυσία του Διάκου και βαδίζει αγέρωχος προς το θάνατο.Αθάνατη Ρωμιοσύνη!
Τα γυναικόπαιδα εμβρόντυτα μπρος στο μέγεθος της φασιστικής ατιμίας,που αθετούσε τη ρητά υπόσχεση αρχίζουν τις φωνές,τις κατάρες τις εκκλήσεις.Αλλά κρατούν όλοι:άντρες και γυναικόπαιδα τα στόματα κλειστά δεν μαρτυρούν,δεν προδίδουν.Και η μόνη απάντηση ήταν να τους απομακρύνουν από τον τόπο της εκτέλεσης για να μην ενοχλούνται στο έργο τους οι δήμιοι.Ο Βάλλι,απαίσιος και με έξαλλη εγκληματικότητα,κατηγόρησε τον πληθυσμό ότι ενίσχυε και υπέθαλπτε τους αντάρτες και ότι όλοι είχαν ενεργό και πλήρη συμμετοχή στο αντάρτικο κίνημα.Επομένως όλοι οι παρόντες άνδρες έπρεπε να εκτελεσθούν.Αρκετοί τότε από τους μελλοθάνατους αρνήθηκαν την ανάμιξη του πληθυσμού και ζήτησαν εξηγήσεις για την εγκληματική αυτή απόφαση.Αυτός όμως απάντησε με βαναυσότητα πως τίποτε δεν πρόκειτε να λάβει υπόψη του,η απόφαση ήταν παρμένη.Η Τσαριτσάνη έπρεπε να σβήσει.Ούτε οι δύο ιερείς της Κωμόποληε,γέροι,κληρικοί,ούτε φυσικά,οι δύο ανάπηροι του Αλβανικού πολέμου-Βίτκος και Ζούλας- δέχθηκε να εξαιρεθούν.Ήταν ακόμη μεταξύ αυτών και καθηγητές του Γυμνασίου.Οι περισσότεροι ξένοι,μολονότι η κατάσταση παρουσίαζε από πριν οξύτητα και κινδύνους,δεν είχαν εγκαταλείψει τη θέση τους,κι έμεινα εκεί με ζηλευτή προσήλωση στο καθήκον,όπως κι άλλοι δημόσιοι υπάλληλοι.Το ανέφεραν αυτό κι ζήτησαν να εξαιρεθούν .Ανένδότος.Επέμειναν εκείνοι.Τότε αυτός απάντησε:
-Όλοι οι καθηγητές είναι κομμουνιστές.
Στο τέλος ύστερα από μικρή σύσκεψη με τους αξιωματικούς και σπιούνους του κι επειδή βιαζότανε να τελειώσει,δέχθηκε να μην εκτελεσθούν.Αμέσως τα γυναικόπαιδα βλέποντας για τελευταία φορά τους προδομένους μελλοθάνατους προχωρούν προς το δρόμο της Ελασσόνας.Όταν αλλόφρονα τα γυναικόπαιδα έφθαναν στα τελευταία σπίτια,οι φλόγες έζωσαν την Κωμόπολη από τις τέσσερις πλευρές.Μα αυτό δεν ήταν τίποτε μπροστά στην αγωνία για τους άνδρες τους και τους δικούς τους,που είχαν μείνει πίσω και δεν ξέραν αν ζούσαν.Γυρώ τους όλα αυτά ήταν ένα μακάβριο σκηνικό φρίκης.Μέσα στην αναλαμπή από την καιόμενη Κωμόπολη και τις εκπυρσοκροτήσεις,φωνές θρήνοι και κατάρες,ανακατεμένα με το βροχόνερο,που έπεφτε μέσα στο σκοτάδι,που άρχιζε,έκαναν εφιαλτική την ατμόσφαιρα.’Ετσι στην μαρτυρική πλατεία απόμεναν οι φασίστες ξένοι και ντόπιοι,οι μελλοθάνατοι και τα πολυβόλα.Περνούν μερικά αγωνιώδη δευτερόλεπτα και ενώ το πλήθος είχε φθάσει κοντά στο Ά Δημοτικό Σχολείο ακούει το κροτάλισμα των πυροβόλων.Κάτω από τις συνεχείς ριπές σωριάζονται χάμω τα σώματα των Τσαριτσανιωτών.Γυρώ η πόλη λαμπαδιάζει στις φλόγες.Το πορευμένο πλήθος κλαίει και θρηνεί.Γοερές κραυγές πόνου,φρίκης και οργής γεμίζουν τον παγερό αέρα.Αλλά οι δήμιοι δεν συγκινούνται.Αδιάφοροι οι φασίστες συνεχίζουν ανάλγητοι το μακάβριο έργο τους.Σκοτώνουν εν ψυχρώ και δολοφονούν αόπλους!Ζούγκλα!
Μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα σαράντα πτώματα σκεπάζουν την ιστορική πλατεία με το θρυλικό πλάτανο.Σαράντα τίμιοι Έλληνες απ’ όλες τις τάξεις του λαού,εργαζόμενοι,επιστήμονες,κληρικοί,σπαράζουν μέσα στο μαρτύριο για την Ελευθερία.Και την τελευταία χαριστική βολή στα ηρωικά κορμιά την δίνουν οι λεγεωνάριοι του εθνοπροδότη Διαμαντή.Ένας όμως Τσαριτσανιώτης που η μοίρα του ήθελε να ζήσει τυλιγμένος μεσά στα νεκρά πτώματα περίμενε ακίνητος,μέχρις ότου φύγουν οι δολοφόνοι,για να σηκωθεί και να φύγει γλυτώνοντας έτσι από του χάρου τα δόντια.Αυτός ήταν ο Ιωάννης Ζαρζώνης.Η άνανδρη δολοφονία των σαράντα κατοίκων συμπληρώνεται με τη γενική λεηλασία,με την πυρπόληση της πόλης.Από τα 660 σπίτια,κάηκαν τα 360,αφού προηγουμένως οργίασε η λεηλασία.Οι πλιατσικολόγοι φασίστες δεν άφησαν κρυψάνες,λαγούμια,καταφύγια και υπόγεια,που να μην τα βρήκαν και τα άνοιξαν.Ότι βρίσκονταν κρυμμένα από τους κατοίκους:ρούχα,προίκες και τρόφιμα τα πλιατσικολόγησαν.Τα φορτώσαν στα κάρα και στα αυτοκίνητα,που είχαν φέρει μαζί τους και τα πήραν.Μαζί τους πήραν και πέμτε ομήρους για τη Γερμανία.Η μονάδα των μελανοχιτώνων,που πήρε μέρος στην εκτέλεση των κατοίκων της Τσαριτσάνης ήταν η ‘’230 B.T.G.EE.N.N.A.A.’’.
Αφηγείται μια αυτόπτης μαρτύς: ‘’Μόλις φύγανε τα αιμοσταγή τέρατα τρέξαμε στην νεκρική πλατεία για να δούμε μπας και γλίτωσε κανένας.Μα,εκείνες,που δεν βλέπαν τους δικούς τους ψάχναν,ψάχναν,ω!τι φρίκη....Προχώρησα σιγά σιγά με το κεφάλι σκυμμένο και έφθασα στην πλατεία.Οι νεκροί έμειναν εκεί,αιώνιοι μάρτυρες της ιστορίας.Μάνες,σύζυγοι,αδερφές,θυγατέρες,άνοιγαν οι ίδιες τους τάφους,για να θάψουν τους δικούς τους!Έπειτα από λίγες μέρες ξέθαψαν τα πτώματα και τα έθαψαν στο νεκροταφείο’’.Θα νόμιζε όμως κανένας πως εδώ τελείωναν τα δεινά της τραγικής Κωμόπολης.Από τη μέρα εκείνη άρχισε το τραγικό της μαρτύριο.Κηρύχθηκε από τους Ιταλούς ‘’εκτός νόμου’’.Μετέβηκαν κατ’ επανάληψη εκεί είτε συντεταγμένοι σε τακτικά τμήματα,είτε μεμονωμένα και άρπαζαν όλα τα εναπομείναντα.Για πολλούς μήνες συναίβεναν αυτά.Είχε δε δοθεί σ’ αυτούς το δικαίωμα από τη διοικησή τους να εκτελούν οποιοδήποτε οπουδήποτε ήθελαν.Κανένας περιορισμός.Κι ο πληθυσμός,αφού στερήθηκε τα πάντα και αφού αποδεκατίστηκε από τις ασθένειες,άρχισε να περιπλανάται αδιάκοπα στις χαράδρες και τα βουνά.Γέροντες και γυναίκες και μικρά παιδιά πέρασαν τρεις χειμώνες κάτω από τις ανατριχιαστικές συνθήκες στα βουνά του κάτω Ολύμπου.Η τραγωδία τους υπήρξε ασύλληπτη.Αρκετές φορές,επειδή δεν μπορούσαν να αντέξουν το βαρύ χειμώνα κατέβαιναν με πάρα πολλές προφυλάξεις τις νύχτες και διανυκτέρευαν μέσα στα χαλάσματα με την ψυχή γεμάτη φόβο κι αγωνία.Πολλές φορές δέχτηκαν επιδρομές από τους φασίστες και αναγκάστηκαν να φύγουν έξαλλοι και τρομαγμένοι μέσα στο σκοτάδι της παγερής χειμωνιάτικης νύκτας.
Ακόμη πρέπει να σημειωθεί,πως μετά τις εκτελέσεις οδήγησαν οι Ιταλοί στα μπουντρούμια της Καραμπιναρίας Ελασσόνας τους παρακάτω δημοσίους υπαλλήλους και συμπατριώτες μας:
Γκογκός Αθανάσιος,Επαγγελματίας/Δημοβέλης Πέτρος,Αντιπρόεδρος Κοινοτητάς/Μητσιμπόνας Αχιλλέας,Αγρότης/Μουστάκας Στέφανος,Αγρότης/Λέβέντης Μιχαήλ,Γεωργοκτηνοτρόφος/Παπαγεωργίου Θεοχάρης,Γυμνασιάρχης/Παπαναστασίου Παντελής,Καθηγητής φιλόλογος/Πελοποννήσιος Μάρκος,Καθηγητής φυσικής/Χατζηγεωργίου Ιωάννης,Έμπορας/Χατζηγεωργίου Νικόλαος,Έμπορας.
Η ΣΦΑΓΗ ΤΩΝ ΚΑΤΟΙΚΩΝ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΙΤΑΛΟΓΕΡΜΑΝΟΥΣ
Μπαίνοντας στο νεκροταφείο της Τσαριτσάνης αριστερά σε μια μαρμάρινη πλάκα του κενοταφείου είναι γραμμένα τα ονόματα των σφαγιασθέντων Τσαριτσανιωτών από τους Ιταλούς και τους Γερμανούς στα μαύρα χρόνια της Κατοχής.Πενήντα δύο τίμιοι Τσαριτσανιώτες απ, όλες τις τάξεις της Κωμόπολης,εργαζόμενοι,επιστήμονες,κληρικοί σκοτώθηκαν για την ελευθερία.Οι 52 Τσαριτσανιώτες έσβησαν,μα οι ψυχές των έμεινα ολόρθες,για να θυμίζουν στο Έθνος τον έρωτα για την ελευθερία και το χρέος για την πατρίδα,όταν την πατάει ξένο πόδι κατακτητή.Ο ένδοξος χαμός τους θα γίνει κραυγή στον ιερό και ωραίο αγώνα για την Ελλάδα και την Ελευθερία τους.
Αψευδής μάρτυρας της σφαγής των 52 κατοίκων της μαρτυρικής Τσαριτσάνης είναι ο κατάλογος που ακολουθεί:
Από τους Ιταλούς(12 Μαρτίου 1943)
1. Αβραβάς Απόστολος
2. Αποστόλου Θωμάς
3. Βαθράκης Γρηγόρης
4. Βαθράκης Πολύδωρος
5. Βαθράκης Ιωάννης
6. Βουλγαρούλης Λουκάς
7. Βουλγαρούλης Ανδρέας
8. Βίτκος Νικόλαος
9. Βίτκος Απόστολος
10. Γιαμούζης Δημήτριος
11. Δραγατογιάννης Απόστολος,Ανάπηρος
12. Ζάχος Ευρυπίδης,Οδοντίατρος
13. Κουτσοπάγος Φιλήμων
14. Κόκκινος Αθανάσιος
15. Λιόντας Ευάγγελος,Ανάπηρος
16. Μπαζακογιάννης Νικόλαος,Ιερέας
17. Μητσιούλης Αθανάσιος
18. Μητσιμπόνας Νικόλαος
19. Ντέτσιος Ζήσης
20. Νικολόπουλος Ζήσης
21. Ξυνός Δημήτριος
22. Παπαδημητρίου Δημήτριος
23. Παπαιωάννου Δημήτριος
24. Πέτσας Χριστόφορος
25. Παπασάνδας Εμμανουήλ
26. Ρούσης Βασίλειος,Πολιτικός Μηχανικός
27. Ράμμος Βελισσάριος
28. Σπανός Αναστάσιος,Ιερέας
29. Σαπουνάς Βασίλειος
30. Σαπουνάς Γεώργιος
31. Σαπουνάς Ιωάννης
32. Σίμος Απόστολος
33. Σίμος Ηλίας,Δικηγόρος
34. Σίμος Κων/νος
35. Σαίνης Στέφανος
36. Τσιότσικας Μιχάλης
37. Σιρδένης Αθανάσιος
38. Σιρδένης Μιχάλης
39. Σκριάπας Γεώργιος
40. Τσιλιβέλης Αστέριος
41. Τσιμπόλης Νικόλαος
42. Τενεκετζής Ιωάννης
43. Χονδροθύμιος Ευθύμιος
44. Ψαρράς Αθανάσιος
45. Ψαρράς Ηλίας
Από τους Γερμανούς (20 Αυγούστου 1944)
1. Ευαγγέλου Απόστολος
2. Κακαδιάρης Γεώργιος
3. Καραγκιόζης Νικόλαος
4. Μαντζιώκας Αντώνιος
5. Μπαμπάλης Ηλίας
6. Τσιάρας Στέφανος
7. Τσιότσικας Κων/νος
Το κείμενο προέρχεται από το βιβλίο Η ΤΣΑΡΙΤΣΑΝΗ, της Κοινότητας Τσαριτσάνης

Πέμπτη 11 Μαρτίου 2021

 11 Μάρτη 1943, Απελευθέρωση της Καρδίτσας από τους Φασίστες


Η πρώτη Ελεύθερη πόλη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου
Να πως περιγράφει αυτή τη μέρα ο Απόστολος Στρογγύλης στο βιβλίο του «Η πρωτεύουσα της ελεύθερης Ελλάδας-Η Καρδίτσα στην Αντίσταση» (Αθήνα 1988, Εκδόσεις ΦΥΤΡΑΚΗ):
«(…) Είναι περασμένα μεσάνυχτα. Τα φώτα έσβησαν πίσω απ’ τις γρίλιες. Τα τζάκια και οι σόμπες (σε όσα σπίτια υπήρχαν ξύλα) σταμάτησαν να καπνίζουν και οι άνθρωποι, μέσα σε ανησυχίες ή και προσδοκίες, έπεσαν να κοιμηθούν. Διαισθάνονταν ότι ήταν μια ασυνήθιστη νύχτα.
Το πρωί ανοίγουν τα παράθυρα. Ησυχία. Πουθενά Ιταλός. Πουθενά αυτοκίνητο. Πουθενά περίπολος. Πουθενά άλογα. Έφυγαν. Η πόλη είναι ελεύθερη. Συμπτύχθηκαν στα Τρίκαλα.
Ο Μπουκουβάλας γράφει στο βιβλίο του «Το αντάρτικο ιππικό της Θεσσαλίας»:
«Τους περιμέναμε στα χαμηλά. Βγαίνουν από την Καρδίτσα, προχωρούν, κόβουν πορεία και καταφεύγουν στα Τρίκαλα».
Και προσθέτει:
«Στις 12 Μαρτίου 1943 εμείς μπαίνουμε στην Καρδίτσα. Είναι η πρώτη ελεύθερη πόλη της πατρίδας μας». Έκανε ένα λάθος ο Μπουκουβάλας την ώρα εκείνη. Όχι μόνο της πατρίδας μας, αλλά και ολόκληρης της Ευρώπης. Το ίδιο βράδυ, το BBC (ο σταθμός του Λονδίνου) μεταδίδει σ’ όλες τις γλώσσες:
«Η Καρδίτσα, μια απ’ τις τέσσερις μεγάλες θεσσαλικές πόλεις, είναι ελεύθερη. Είναι η πρώτη πόλη της Ευρώπης που απελευθερώνεται, κάτω από την πίεση των δυνάμεων της Αντίστασης».
Στις 12 Μαρτίου 1943 γίνεται παλλαϊκή συγκέντρωση και οι αντάρτες συντεταγμένοι μπαίνουν στην Καρδίτσα. Επικεφαλής τους είναι ο Μπουκουβάλας, ο Νικηταράς, ο Ζαχαριάς, ο Ίταμος, ο Κόζιακας, ο Αγραφιώτης, ο Γερούκης. Ο ενθουσιασμός δεν αφήνει να σκεφτεί κανείς ότι μπορεί ένα αεροπλάνο να θερίσει κεφάλια.
Στην πλατεία το πλήθος είναι πυκνό. Μιλάει πρώτος ο καπετάν Ζαχαριάς. Κατόπιν ο Νικηταράς και ο Μπουκουβάλας.
Ο Μπουκουβάλας αναφέρεται στον ηρωισμό των αξιωματικών και οπλιτών στον πόλεμο της Αλβανίας. Καλεί τους πατριώτες αξιωματικούς να πάρουν μέρος στον αγώνα, να πλαισιώσουν τον ΕΛΑΣ, να συνεχίσουν το έπος της Αλβανίας.
Λίγο αργότερα θα τον πλησιάσει κάποιος και θα του συστηθεί: Καταφυγιώτης,συνταγματάρχης.
Του παραδίδει κατάλογο 180 αξιωματικών και υπαξιωματικών και του λέει ότι ανήκουν όλοι στη «Διοίκηση Αξιωματικών». Έχουν συγκροτηθεί κατά τόπους. Απ’ αυτούς θα προσχωρήσουν αργότερα στον ΕΛΑΣ αρκετοί, σαν άτομα.
Στη συγκέντρωση μίλησε και ο Γραμματέας της Νομαρχιακής Επιτροπής του ΕΑΜ Καρδίτσας Γιάννης Κοσπεντάρης (Μεγδοβίτης) καθηγητής (…)
Την ίδια μέρα, το απόγευμα, διασχίζει την πόλη ένα έφιππο τμήμα με επικεφαλής τον Χρήστο Κασιούρα, τον καπετάν Νευροπολίτη (απ’ το Νεχώρι) που ξεσηκώνει μεγάλο ενθουσιασμό. Κατευθύνεται στο χωριό Μάρκο και εκεί κατάσχει 11.000 οκάδες σιτάρι της δεκάτης (σ.σ. το 1/10 της παραγωγής που παρακρατούσαν οι καταχτητές) το οποίο μεταφέρει με κάρα και το παραδίδει στην Επιμελητεία του Αντάρτη.» (σελ.78-79)
Η Καρδίτσα θα παραμείνει ελεύθερη όλο σχεδόν το 1943.
Καθώς προχωρούμε προς το καλοκαίρι του 1943, η Καρδίτσα ολοένα και περισσότερο γίνεται η διοικητική και οικονομική πρωτεύουσα της ελεύθερης ζώνης, δηλαδή της ελεύθερης Ελλάδας. Το ίδιο και η περιοχή της.
Στα ορεινά χωριά της Καρδίτσας έχουν εγκατασταθεί όλες οι πανθεσσαλικές οργανώσεις του ΕΑΜ, της ΕΠΟΝ της Εθνικής Αλληλεγγύης, του ΚΚΕ. Και κλιμάκιά τους, ή και ολόκληρες πολλές φορές οι Οργανώσεις, μένουν μέσα στην πόλη. Πιο κει, στον Κόζιακα, είναι το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ.
Στο Γενικό Στρατηγείο, διαπιστευμένος για τη συγγραφή της Ιστορίας της Αντίστασης, είναι οΣόλων Γρηγοριάδης. Επισκέπτεται την Καρδίτσα και γράφει στο βιβλίο του «Συνοπτική ιστορία της Εθνικής Αντίστασης», σελ. 292:
«Κύματα επισκεπτών αλλά και αγωνιστών από την κατεχόμενη Ελλάδα την κατακλύζαν. Οικονομική πρωτεύουσα ήταν η Καρδίτσα. Κόμβος συγκοινωνιών προς τη Ρούμελη, τη Μακεδονία και την Ήπειρο, έσφυζε από κίνηση και συνδεόταν με πλήθος αυτοκινήτων με το Περτούλι. Αναρίθμητα συνέδρια γίνονταν συνεχώς σ’ αυτή την πόλη. Τα καταστήματα και τα κέντρα της λειτουργούσαν με έντονο ρυθμό. Το εμπόριο άνθιζε. Συνθήματα αντιστασιακά και κάθε άλλου είδους επιγραφές κάλυπταν τους τοίχους. Συλλαλητήρια και παρελάσεις μετέδιδαν τον αγωνιστικό παλμό. Και τα βράδια τα μεγάφωνα διαλαλούσαν ασταμάτητα τις εκπομπές του Λονδίνου, της Μόσχας ή άλλων σταθμών.
Το Περτούλι και η Καρδίτσα ήταν ταυτόχρονα η διοικητική και οικονομική πρωτεύουσα της ιδιαίτερης περιοχής του ΕΑΜ, δηλαδή της Ελεύθερης Ελλάδας. Αλλά και το Καρπενήσι και τα Γρεβενά παρουσίαζαν πανομοιότυπη, αν και καταφανώς μικρότερη, κίνηση. Και η πρωτεύουσα της Ελευθέρας Ορεινής Ελλάδος του ΕΔΕΣ, το Βουλγαρέλι, παρουσίαζε μεγάλη κίνηση, αν και υπολειπόταν κατά πολύ από τα μεγάλα κέντρα της ΕΑΜικής πλευράς».
Αλλά και τα χωριά και οι κωμοπόλεις δείχναν την εικόνα μιας συγκλονιστικής αναγέννησης, για την οποία ο Κρις Γουντχάους στο «Μήλο της Έριδος» γράφει:
«Αφού εξησφάλισε η Αντίστασις τον έλεγχον όλης της Χώρας, εκτός από τις κύριες συγκοινωνίες που χρησιμοποιούσαν οι Γερμανοί, έδωσε πράγματα που πριν, ποτέ δεν ήσαν γνωστά. Η επικοινωνία στα βουνά, με ασύρματο, ταχυδρομείο και τηλέφωνο, δεν υπήρξε ποτέ τόσο καλή πριν ή μετά από την περίοδο αυτή. Ακόμα και αυτοκινητόδρομοι επισκευάστηκαν και χρησιμοποιήθηκαν από το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Τα πλεονεκτήματα του πολιτισμού, της κουλτούρας, ξεχύθηκαν στα βουνά για πρώτη φορά. Σχολεία, τοπικές κυβερνήσεις (εννοεί την αυτοδιοίκηση), δικαστήρια και κοινωφελείς υπηρεσίες προς το κοινό, τα οποία ο πόλεμος ανέστειλε, ετέθησαν πάλι σε λειτουργία. Θέατρα, εργαστήρια, κοινοβουλευτικές συγκεντρώσεις, άρχισαν για πρώτη φορά. Η κοινωνική ζωή οργανώθηκε στη θέση του εκ παραδόσεως ατομικιστού Έλληνος χωρικού. Ακολουθούμενο από τις άλλες οργανώσεις, το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ άνοιξε το δρόμο στη δημιουργία ενός πράγματος, που οι κυβερνήσεις της Ελλάδος παρημέλησαν. Ένα οργανωμένο κράτος στα ελληνικά βουνά. Ό,τι και αν έκαναν οι άλλες Οργανώσεις ή η Βρετανική Στρατιωτική Αποστολή, το ελεύθερο ορεινό κράτος θα εδημιουργείτο…».
Η Επιμελητεία του Αντάρτη (ΕΤΑ), που έχει εξελιχθεί μέσα στο καλοκαίρι του 1943 σε αυτοτελή ανεξάρτητη υπηρεσία, έχει 14 επαρχιακά κλιμάκια στη Θεσσαλία. Η Καρδίτσα όμως είναι το κέντρο της. Στη διοίκηση της ΕΤΑ είναι ο Λάζαρος Αζαριάν, γεωπόνος της ΑΤΕ Καρδίτσας, ο Κώστας Παπαδόπουλος, ο εφοριακός Γιάννης Λουκόπουλος ή Ρουμελιώτης (απ’ την Αθήνα). Στο κλιμάκιο Καρδίτσας, ο Θύμιος Δίκος, ο Σωτ. Καφαντάρης, ο Γιώργος Οικονόμου, ο Χαρ. Καφαντάρης, ο Θ. Φούσιας.
Στην αρχή-αρχή υπήρχαν οι Επιτροπές Προστασίας του Αντάρτη (ΕΠΑ), που είχαν συγκροτηθεί σε κάθε χωριό. Πόροι των ΕΠΑ ήταν: 1. Ένα μέρος απ’ τα προϊόντα που είχαν επιτάξει οι λεγεωνάριοι και οι Ιταλοί και δεν μπόρεσαν να τα μεταφέρουν σε πόλεις, 2. Εισφορές των κατοίκων και 3. Παρακράτημα σε είδος ή χρήμα απ’ τα προϊόντα που μετέφεραν οι έμποροι προς τις κατεχόμενες πόλεις.
Αργότερα οργανώθηκε η ΕΤΑ. Στην ελεύθερη Καρδίτσα μεγάλη δραστηριότητα ανέπτυξε το τοπικό κλιμάκιο στον εφοδιασμό του ΕΛΑΣ όλης της ελεύθερης περιοχής. Για την ΕΤΑ γράφει ο Δ. Μπαλής στο βιβλίο του:
« Η Επιμελητεία, που άρχισε με τη βελόνα της χωρικής που μπάλωνε τα εσώρουχα του αντάρτη αφού πρώτα τα έπλενε, εξελίχθηκε στη Θεσσαλία να παράγει υφάσματα για στρατιωτικές στολές των ανταρτών, με πρώτη ύλη χορηγούμενη από την ΕΤΑ στα εργοστάσια του Παπαγεωργίου, Μουρτζούκου και Αδαμοπούλου στο Βόλο. Πόσες συναγωνίστριες με το δέμα του αντάρτη δεν έσωσαν τη ζωή ΕΛΑΣιτών; Πόσες ΕΠΟΝίτισσες και Αλληλέγγυες δεν έπλυναν ασπρόρουχα αντάρτικα ή δεν έψησαν ψωμί; Πόσα συνεργεία γυναικών και της ΕΠΟΝ δεν έραψαν ή δεν μπάλωσαν αντάρτικα ρούχα; Πόσες φορές κορίτσια και γυναίκες δεν περπάτησαν πάνω στα χιόνια μέρες και νύχτες να πάνε ένα αβγό ή ένα κοτόπουλο σε τραυματίες ή άρρωστους αντάρτες;»
Και ο Έντυ, στο βιβλίο του «Η ελληνική περιπέτεια», σελ. 136, λέει:
«Η Καρδίτσα ήταν η πρώτη πόλη που έμπαινα, από τότε που είχα φθάσει στην Ελλάδα. Είχε αρκετές χιλιάδες κατοίκους κι εκείνη την εποχή μονάχα συμπτωματικά δεχόταν την επίσκεψη εχθρικών θωρακισμένων αυτοκινήτων ή ιππικού. Στην ίδια την πόλη έμειναν πολύ λίγοι αντάρτες, αλλά υπήρχε μια ισχυρή οργάνωση του ΕΑΜ που διέθετε και τυπογραφείο… Διασχίζοντας τους δρόμους, μου ήταν δύσκολο να πιστέψω ότι βρισκόμουν στην πόλη μιας κατεχόμενης χώρας. Τα μαγαζιά ήταν ανοιχτά, οι δρόμοι και τα καφενεία γεμάτα».
Και συνεχίζει:
«Η ατμόσφαιρα του μη πραγματικού συμπληρώθηκε όταν μπήκα σ’ ένα σπίτι, καλόγουστα επιπλωμένο. Χρειάστηκε σχεδόν να τσιμπηθώ για να βεβαιωθώ ότι η σκηνή ήταν πραγματική και ότι δεν ονειρευόμουν πως έκανα διακοπές στο εξωτερικό».
Μια ακόμη περιγραφή της πόλης, γραμμένη απ’ το δημοσιογράφο Απ. Σπήλιο (Κολτσιδόπουλο) και δημοσιευμένη στο «Ρήγα», το 1943:
«Με τι λαχτάρα αντικρίσαμε τους πρώτους αντάρτες να μας σταματούν στο δημοτικό φόρο Καρδίτσης και να μας ζητούν τα χαρτιά μας. Κοιτάζαμε, ρουφούσαμε θα ‘λεγα την κάθε λεπτομέρεια πάνω τους. Τη στολή, το όπλο τους, το κεντημένο ΕΛΑΣ στο πηλήκιο τους… και τα μάτια δεν χόρταιναν να βλέπουν. Ύστερα το απερίγραπτο συναίσθημα να μπαίνεις σε μια πόλη ολότελα δική σου, πλημμυρισμένη από κόσμο που ζητωκραύγαζε, αυτοκίνητα κατάφορτα από αντιπροσώπους, που διέσχιζαν τους κεντρικούς δρόμους, τραγουδώντας πατριωτικά τραγούδια, ενώ το βράδυ στην πλατεία το μεγάφωνο σκορπάει στη διαπασών τα νέα από το Λονδίνο, τη Μόσχα, το Κάιρο…».
Ο Χρήστος Βραχνιάρης, στέλεχος του ΚΚΕ (και Γραμματέας για ένα διάστημα, το 1944, της Π.Ε. του Κόμματος στην Καρδίτσα), μόλις απελευθερώνεται (καλοκαίρι ’43) απ’ το στρατόπεδο της Λάρισας στο ωραίο και προικισμένο με λογοτεχνικό στυλ βιβλίο του «Τα χρόνια της λαϊκής εποποιίας» τα εξής:
«Στην ελεύθερη Καρδίτσα δεν χρειάστηκε να μας φιλοξενήσουν σε σπίτια συναγωνιστών. Η πόλη διέθετε ωραία ξενοδοχεία κι ανάμεσα σ’ αυτά ένα νεόκτιστο και πολυτελέστατο για την εποχή εκείνη και για επαρχιακή πολιτεία, το «Κιέριο». Ο γιος του Νασιάκου, ιδιοκτήτη του ξενοδοχείου, γιατρός τώρα στην Αθήνα, είχε προσχωρήσει στην οργάνωση του ΕΑΜ και διέθετε το ξενοδοχείο του για την εξυπηρέτηση των αντιστασιακών Οργανώσεων. Σ’ αυτό το ωραίο και άνετο ξενοδοχείο μείναμε τις λίγες μέρες που καθίσαμε στην Καρδίτσα. Το πρώτο βράδυ κάναμε το μπάνιο μας, αλλάξαμε ρούχα, ξαπλώσαμε σε καθαρά και δροσερά σεντόνια. Μια μικρή όαση δηλαδή μέσα σε κείνη την τραχύτητα της κατοχικής ζωής».
Και συνεχίζει για την Καρδίτσα, στην οποία στο μεταξύ (τον Αύγουστο) έχουν γίνει εκλογές για αυτοδιοίκηση κλπ.:
«Έμεινα λίγο ακόμα στην Καρδίτσα. Η πόλη, απελευθερωμένη από τους κατακτητές, έσφυζε από ζωή. Είχε γίνει το βασικότερο κέντρο τροφοδοσίας και εφοδιασμού του αντάρτικου στρατού. Τρόφιμα, ρούχα, άρβυλα. Αλλά δεν ήταν μόνο αυτό. Η Καρδίτσα ήταν πρότυπο λαϊκής εξουσίας. Οι αντάρτες διατηρούσαν μέσα στην πόλη ένα Φρουραρχείο μόνο — και την Επιμελητεία τους, φυσικά. Την εξουσία στην πόλη την ασκούσε μια εκλεγμένη Λαϊκή Επιτροπή και τη δικαιοσύνη την απόδιδε ένα Λαϊκό Δικαστήριο, που είχε και μια δευτεροβάθμια κλιμάκωση. Οι απελευθερωτικές Οργανώσεις (το ΕΑΜ κ.λπ.) ασχολούνταν κυρίως με την οργάνωση και διεξαγωγή του αγώνα εναντίον του ξένου κατακτητή, συσπειρώνοντας προς αυτή την κατεύθυνση το σύνολο των λαϊκών μαζών».
*ethniki-antistasi-dse

Τετάρτη 10 Μαρτίου 2021

 10 Μάρτη του 1944. Σαν σήμερα συστήθηκε η Κυβέρνηση του Βουνού στη Βίνιανη Ευρυτανίας

«Ορκίζομαι ότι θα εκτελέσω πιστά τα καθήκοντά μου σαν μέλος της Πολιτικής Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης, έχοντας σαν γνώμονα το συμφέρον της πατρίδας μου και του ελληνικού λαού, ότι θα αγωνιστώ με αυτοθυσία για την απελευθέρωση της χώρας μου από το ζυγό των κατακτητών, ότι θα υπερασπίζω παντού και πάντοτε τις λαϊκές ελευθερίες και θα είμαι παραστάτης και οδηγός του λαού στον αγώνα για τη λευτεριά του και τα κυριαρχικά του δικαιώματα». Όρκος της ΠΕΕΑ

Σαν σήμερα, το 1944 δημιουργήθηκε με πρωτοβουλία του ΕΑΜ στο χωριό Βίνιανη της ορεινής Ευρυτανίας η Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ), αποκαλούμενη «Κυβέρνηση του Βουνού». Σκοπός της ήταν η οργάνωση της διοίκησης της «ελεύθερης Ελλάδας.» Η ΠΕΕΑ αυτοδιαλύθηκε λίγο πριν την απελευθέρωση, στις 9 Οκτωβρίου 1944.
Στο μικρό αυτό ορεινό χωριό πραγματοποιήθηκαν οι πρώτες, κομβικής σημασίας, συσκέψεις για την υλοποίηση των στόχων που είχαν εξαρχής τεθεί. Mεταξύ των δηλωμένων στόχων στην ιδρυτική πράξη της 10ης Μαρτίου η Εθνική Απελευθέρωση, η αποκατάσταση της λαϊκής κυριαρχίας, η βελτίωση, ολοκλήρωση και απρόσκοπτη λειτουργία των θεσμών της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, η προσαρμογή του λαϊκού στρατού στις αξιώσεις της νέας πραγματικότητας, η ικανοποίηση των βιοτικών αναγκών του ελληνικού λαού και η περίθαλψη των θυμάτων του κατακτητή, καθώς και η ένωση όλου του ελληνικού λαού, κάτω από μια ενιαία δική του κυβέρνηση.
Από τις εκλογές που η ΠΕΕΑ προκήρυξε για το τελευταίο δεκαήμερο του Απρίλη του ‘44 εκλέχτηκαν 180 εκπρόσωποι για την πρώτη συνεδρίαση του Εθνικού Συμβουλίου (Βουλής του Βουνού). Στις εκλογές πήραν μέρος μέλη του ΚΚΕ, του Αγροτικού Κόμματος Ελλάδας, του Σοσιαλιστικού Κόμματος, του Σοσιαλεργατικού, της Δημοκρατικής Ένωσης, της Ένωσης της Λαϊκής Δημοκρατίας, του Κόμματος των Αριστερών Φιλελευθέρων, του Μεταρρυθμιστικού Κόμματος, καθώς και ανεξάρτητοι. Σημειώνεται ότι για πρώτη φορά εκλέγονται πέντε Ελληνίδες βουλευτές.
Στις 18 Απρίλη του 1944, η ΠΕΕΑ ανασχηματίζεται και, από τα πέντε μέλη που την αποτελούσαν αρχικά, φτάνει να αριθμεί εννιά επικεφαλής Γραμματειών (υπουργείων): ο Αλέξανδρος Σβώλος ήταν γραμματέας Εξωτερικών, Παιδείας, Θρησκευμάτων και Λαϊκής Διαφώτισης (και πρόεδρος της ΠΕΕΑ). Ο Ευρ. Μπακιρτζής γραμματέας Επισιτισμού (και αντιπρόεδρος της ΠΕΕΑ). Ο Ηλ. Τσιριμώκος γραμματέας Δικαιοσύνης. Ο Εμ. Μάντακας γραμματέας Στρατιωτικών. Ο Ν. Ασκούτσης γραμματέας Συγκοινωνίας. Ο Αγγ. Αγγελόπουλος γραμματέας Οικονομικών. Ο Π. Κόκκαλης γραμματέας Κοινωνικής Πρόνοιας. Ο Κ. Γαβριηλίδης γραμματέας Γεωργίας. Ο Στ. Χατζήμπεης γραμματέας Εθνικής Οικονομίας.
Από τις 14 έως τις 27 Μάη του ίδιου χρόνου, το Εθνικό Συμβούλιο συνέρχεται στις Κορυσχάδες στην Ευρυτανία. Τα ψηφίσματα που υποβλήθηκαν αναφέρουν ότι «όλες οι εξουσίες πηγάζουν από το λαό και ασκούνται από το λαό», ότι η Αυτοδιοίκηση και η Λαϊκή δικαιοσύνη είναι θεμελιώδεις θεσμοί του δημόσιου βίου των Ελλήνων, ότι οι λαϊκές ελευθερίες είναι ιερές και απαραβίαστες και ότι τα πολιτικά και αστικά δικαιώματα είναι για όλους, ανεξαρτήτως φύλου. Τέλος, επισημαίνεται ότι η εργασία είναι βασική κοινωνική λειτουργία και επίσημη είναι η γλώσσα του λαού.
Γενικότερα, στο διάστημα μεταξύ ίδρυσης και αυτοδιάλυσής της, η ΠΕΕΑ εξέδωσε 27 «Δελτία πράξεων και Αποφάσεων», που αποτελούσαν την Εφημερίδα της Κυβερνήσεως της ΠΕΕΑ και περιλάμβαναν: 79 αποφάσεις, 64 πράξεις, 4 ψηφίσματα του Εθνικού Συμβουλίου, που ήταν η «Βουλή» της ΠΕΕΑ, 2 πρωτόκολλα ορκωμοσίας, που όλα μαζί δίνουν την πλήρη εικόνα της άσκησης της λαϊκής εξουσίας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η ψήφιση τον Αύγουστο του 1944 του Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης, ενός ολοκληρωμένου σχεδίου για τους θεσμούς της αυτοδιοίκησης, το οποίο επεξεργάστηκε ειδική νομοτεχνική επιτροπή της κυβέρνησης του Βουνού.
Ακολούθησαν τα γεγονότα με τον Γεώργιο Παπανδρέου και η σύσκεψη του Καΐρου, η δημιουργία της κυβέρνησης και η πρόταση της ΠΕΕΑ για συμμετοχή της στην κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας υπό τον όρο να αντικατασταθεί ο Παπανδρέου από άλλο πρωθυπουργό, η οποία όμως δεν έγινε δεκτή.
Παρόλες τις διαφωνίες τους, πάντως, το τηλεγράφημα που στάλθηκε το Σεπτέμβρη από την κυβέρνηση του βουνού, υπογεγραμμένο από τους Σβώλο, Παρτσαλίδη, Σιάντο προς το Κάιρο δήλωνε συνθηκολόγηση σε όλα τα ζητήματα και χωρίς όρους. «Η ηγεσία των ανθρώπων της ελεύθερης Ελλάδας είχε υποταχτεί στον πρωθυπουργό της εξόριστης κυβέρνησης, στο Βασιλιά και κυρίως στους Άγγλους».
Από τα μέσα του Σεπτέμβρη 1944, οι δράσεις της ΠΕΕΑ περιορίζονται και το Νοέμβρη του 1944 ψηφίζεται η αυτοδιάλυση της ΠΕΕΑ με την υπογραφή των Σβώλου, Σιάντου, Τσιριμώκου, Μάντακα, Ασκούτση, Αγγελόπουλου, Γαβριηλίδη και Χατζημπέη. Η επαναστατική λαϊκή κυβέρνηση οδήγησε το λαό σε εκλογές και τα αποτελέσματά τους νομιμοποιήθηκαν, μέσω της σύστασης του Εθνικού Συμβουλίου, το οποίο την ενέκρινε. Την ίδια μέρα πραγματοποιείται και η αυτοδιάλυση του Εθνικού Συμβουλίου με την παρουσία των μελών της ΠΕΕΑ.
*tvxs.gr

Δευτέρα 8 Μαρτίου 2021

 Η γυναίκα στην Εθνική Αντίσταση

* Της Βασιλικής Λάζου, Ιστορικού και
Προέδρου του ΣΩΜΑΤΕΙΟΥ «Φίλοι Μουσείου Εθνικής Αντίστασης και Σύγχρονης Ιστορίας Ρούμελης»
«Τι θα πει είμαι γυναίκα; Μήπως δεν είμαι παιδί της ίδιας πατρίδας; Κι η πατρίδα σήμερα έχει ανάγκη απ' όλα τα παιδιά της. Ξέρω, δε θα μείνω μόνη. Σήμερα ήμουν εγώ, αύριο έρχεται η δική σας σειρά, κορίτσια. Καλή αντάμωση», γράφει στη «Νέα Γενιά», το περιοδικό της ΕΠΟΝ, η Κωστούλα από τη Ρούμελη.
Οι γυναίκες της Ελλάδας συμμετείχαν στην Αντίσταση σε όλα τα μέτωπα του αγώνα. Στην Εθνική Αλληλεγγύη, στις μεγάλες διαδηλώσεις κατά των κατακτητών, στους αγώνες στις γειτονιές για την επιβίωση και σαν αντάρτισσες, βοηθητικές και μαχήτριες, με το όπλο στο χέρι. Η συμμετοχή τους στις εθνικοαπελευθερωτικές οργανώσεις ξεκινά με αργό ρυθμό για να αυξηθεί γεωμετρικά προς το τέλος της Κατοχής. Σημείο καμπής η συνθηκολόγηση των Ιταλών, τον Σεπτέμβριο 1943 και η δημιουργία των Ταγμάτων Ασφαλείας, οπότε εντείνεται η τρομοκρατία των κατακτητών και των συνεργατών τους. ΕΑΜικές πηγές εκτιμούν ότι η συμμετοχή των γυναικών ανερχόταν στο ένα τρίτο των οργανώσεων του ΕΑΜ ενώ άλλες αναφορές ανεβάζουν τη γυναικεία παρουσία στο ΕΑΜ σε 45% και σε 50% την παρουσία των κοριτσιών στην ΕΠΟΝ [Χρύσα Χατζηβασιλίου, Οι Ελληνίδες στο Δεκέμβρη, ΚΟΜΕΠ 1945]. Είναι χαρακτηριστικό πως, από τα 3.000.000 μέλη της οργάνωσης της Εθνικής Αλληλεγγύης, σύμφωνα με στοιχεία της ίδιας της οργάνωσης 1.740.000 ήταν γυναίκες. Οι ««Αλληλεγγύτισσες» ήταν το 60% των μελών της Θεσσαλίας, το 55% της Ρούμελης, το 55% της Αθήνας, το 60% της Μακεδονίας και το 60% της Ηπείρου. Αν και ίσως υπερβολικά τα στοιχεία, η συμμετοχή των γυναικών στις ΕΑΜικές αντιστασιακές οργανώσεις ήταν πέρα από κάθε αμφιβολία μαζική.

Προκειμένου οι γυναίκες να στρατολογηθούν και να αξιοποιηθούν στον αντιστασιακό αγώνα αναπτύχθηκε κατά την κομματική ιδεολογία, «ιδιαίτερη δουλειά στις γυναίκες» τόσο από το ΕΑΜ όσο και από τη ραχοκοκαλιά του το ΚΚΕ. Συγκροτήθηκαν γυναικείες οργανώσεις και τμήματα και διοργανώθηκαν ειδικές εκδηλώσεις χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ο εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας ανδρών και γυναικών δεν ήταν ενιαίος. Όπως σημειωνόταν χαρακτηριστικά: «όλες οι γυναικείες οργανώσεις πρέπει να αποτελέσουν ένα κοινό εθνικοαπελευθερωτικό μέτωπο, τμήμα του γενικού εθνικοαπελευθερωτικού μετώπου που ν' αγκαλιάζει τις πλατειές μάζες των γυναικών της χώρας μας».
Έκδοση της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΑΜ τον Φεβρουάριο 1943 διέγραφε με γενικές γραμμές τις κυριότερες μορφές πάλης των γυναικών μέσα στο ΕΑΜ. Οι εργάτριες, οι αγρότισσες, οι υπάλληλοι, οι δασκάλες, οι νοικοκυρές, οι μάνες, οι νέες που σπουδάζουν έπρεπε να μπουν στον αγώνα και να νιώσουν τον διπλό σκοπό του ΕΑΜ «να ελευθερωθούμε από τους κατακτητές. Να γίνει ο λαός κυρίαρχος της τύχης του». Η γυναίκα «έπρεπε να δεχθεί την πάλη όχι μόνο από ανάγκη, μα και σαν μέσο και σαν κίνητρο για να εκδηλώσει ενεργά το μίσος της στον καταχτητή, την αλληλεγγύη της στα θύματά του και την αγάπη της στη λευτεριά. Σπουδαιότητα έχει ο αγώνας αυτός νανε ομαδικός, οργανωμένος και πειθαρχημένος για να καταλήξει σε μια παλλαική εξέγερση. Η σημερινή Ελληνίδα έχει μπροστά της μακρυά παράδοση ατομικών ηρωισμών και Εθνικής υπερηφάνειας που δεν έσβυσε μέσα σε τετρακόσια χρόνια σκλαβιάς, ούτε θα σβύσει ποτέ. Ονόματα γυναικών που γέμισαν με το γόητρό τους την Ελληνική Επανάσταση του 1821 στέκονται σαν σύμβολα που καλούν ακόμα και σήμερα σε μίμηση τις νέες γυναίκες. Μα κοντά σε αυτές τις εξαιρετικές μορφές η συμβολή του μεγάλου πλήθους των γυναικών της Ελλάδος ήταν πελώρια όχι μόνον στον αγώνα της Εθνικής μας ανεξαρτησίας μα και στους λοιπούς αγώνες. Όλο αυτό το Ανώνυμο πλήθος που ακολούθησε τους αγωνιστές, που ΄θρεψε τους επαναστάτες, που κουβάλησε τα πολεμοφόδια, τους βοήθησε, τους παραστάθηκε σαν ήταν λαβωμένοι και τους έκρυψε από τον εχθρό, που τους έδωσε κουράγιο και στην ανάγκη πήρες τόσες φορές το «τουφέκι στο χέρι» κι υπόμενε τις στερήσεις και τις συμφορές, χωρίς διαμαρτυρία, ένα είχε κοινό χαρακτηριστικό. Την απόφαση να θυσιαστεί για το μεγάλο σκοπό: τη λευτεριά του. Με αυτή την απόφαση βαδίζουν και σήμερα οι Ελληνίδες, ακλόνητες προς τη Νίκη. Ανάμεσα στα ρημάδια των πόλεων και των χωριών που σωριάζονται σ’ όλη την ελληνική γη, στα ξεραμένα από την πείνα κορμιά και τα σκελετωμένα παιδιά, επάνω στους σωρούς των κουρελιών και της αθλιότητας, οι Ελληνίδες αγωνίστριες θα υψώσουν σήμερα το ηθικό τους ανάστημα με την απλότητα και την αξιοπρέπεια του ανθρώπου που ναι έτοιμος για κάθε θυσία».
Γυναικεία έντυπα όπως η «Φωνή της Γυναίκας», της Επιτροπής Γυναικών Πειραιά του ΕΑΜ, η «Γυναικεία Δράση» του ΕΑΜ Αθήνας, η «Φωνή της Ρουμελιώτισσας» και η «Συναγωνίστρια» κατέκριναν τα ήθη που κρατούσαν σκλάβες τις γυναίκες και υπογράμμιζαν τη μεγάλη αλλαγή που έφερνε το κίνημα της αντίστασης στην ισοτιμία των δύο φύλων. Είναι χαρακτηριστικό ότι προμετωπίδα της εφημερίδας «Συναγωνίστρια του ΕΑΜ Δυτικής Μακεδονίας ήταν το μότο «Σπάζω τις αλυσίδες της διπλής σκλαβιάς».
Το πρώτο βημα έγινε με την ανάθεση στις γυναίκες οικείων για αυτές δραστηριοτήτων, όπου θα μπορούσαν να εφαρμόσουν γνώριμες και δοκιμασμένες δεξιότητες. Οι γυναίκες οργανώνονται στην «Εθνική Αλληλεγγύη» (Ε.Α.), ένα είδος Ερυθρού Σταυρού για το μαχόμενο έθνος. Η οργάνωση ιδρύθηκε στις 28 Μαίου 1941 με σκοπό την παροχή βοήθειας στους φυλακισμένους, την στήριξη στις οικογένειες των εκτελεσμένων, των πυροπαθών, των αστέγων, την προσφορά ρουχισμού και τροφίμων στους αντάρτες, την ίδρυση φαρμακείων, νοσοκομείων και ιατρείων. Τον Ιούλιο του 1942 η Ε.Α. ξεκίνησε ένα μεγάλο πανελλήνιο έρανο «για τη σωτηρία των θυμάτων». Στην έκκληση πρώτες κλήθηκαν οι «Ελληνίδες μάνες, σύζυγοι, αδελφές». Μπροσούρα της Ε.Α. (Μια προσπάθεια και ένας άθλος. Το έργο της Εθνικής Αλληλεγγύης της Ελλάδος) καθόριζε τα γυναικεία καθήκοντα: «Εδώ οι γυναίκες βρίσκουν εκείνο που προσαρμόζεται στις χθεσινές τους συνήθειες και ταιριάζει στην ψυχοσύνθεσή τους, ανταποκρίνεται στους εθνικούς τους πόθους και δίνει διέξοδο στη ζωτικότητά τους, ικανοποιώντας τη δίψα τους για κοινωνική δράση». Η εθνική επιβίωση ανατίθετο στη μητρική στοργή για αυτό και η αντιστασιακή αυτή οργάνωση συχνά λάμβανε την προσωνυμία «Μάνα». Η στράτευση στην Αντίσταση γινόταν μητρική υποχρέωση. Ανταπόκριση για τη Β Περιφερειακή Συνδιάσκεψη της Ε.Α. Καστοριάς (27-9-44) επισήμανε τη μεγάλη συμβολή των γυναικών στον αγώνα της Αντίστασης και της επιβίωσης του ελληνικού λαού: «Είδαμε τις γυναίκες, τα όντα αυτά, που πριν μόνο να δουλεύουν ξέρανε και να εχτελούν τις διαταγές του αφέντη-συζύγου τους, να ξετυλίγουν μπροστά μας μια δράση πιο πλούσια από του άνδρα, μια τεράστια συμβολή σ’ όλες τις ανάγκες του αγώνα. Μας παρουσιάστηκαν μητέρες και αντάρτισσες μαζί, αδελφές και νοσοκόμες, νοικοκυρές κι οργανώτριες, πραγματικοί σύντροφοι των συναγωνιστών, αληθινές επαναστάτριες».
Η οργάνωση αναλάμβανε την οργάνωση συσσιτίων καθώς και τη δημιουργία παιδικών σταθμών για φτωχά και ασθενικά παιδιά. Η Ναυσικά Φλέγγα στο Μικρό Χωριό Ευρυτανίας πήρε την πρωτοβουλία για την οργάνωση συσσιτίων για τα παιδιά το χωριού της που πεινούσαν. Η ατομική συμπαράσταση εξελίχθηκε σε οργανωμένη προσπάθεια και τον Μάιο 1942 μια επιτροπή από 7 κοπέλες πρόσφερε συσσίτιο σε 50 παιδιά και 10 γέροντες. Για να εξασφαλιστούν τα απαραίτητα τρόφιμα δινόντουσαν θεατρικές παραστάσεις με εισιτήριο κάτι φαγώσιμο. Η Σοφία Βλάχου, τελειόφοιτη γυμνασίου, είχε αναλάβει την οργάνωση συσσιτίων σε 17 χωριά της Φθιώτιδας. Φρόντιζε ακόμη για τα καταλύματα των ανταρτών και των συνδέσμων και κατάφερε να οργανώσει ορεινό νοσοκομείο για τους τραυματισμένους αντάρτες στο χωριό Περίβλεπτο. Παιδικοί σταθμοί ιδρύθηκαν σε όλη τη Ρούμελη και τη Θεσσαλία. Οι γυναίκες μαγείρευαν για τα παιδιά που πεινούσαν ξεκινώντας από το τίποτα: λίγα φασόλια, καλαμποκίσιο αλεύρι, καρύδια. Στις Μηλιές Πηλίου πρόσφεραν, σε πάνω από 40 παιδιά, ομοιόμορφο ρουχισμό, τροφή και ψυχαγωγία. Στην Καρδίτσα, τον τομέα των παιδικών σταθμών είχε αναλάβει η ΕΠΟΝ. Το πρόγραμμα λειτουργίας τους το δημιούργησε η Ρόζα Ιμβριώτη (Τασούλα Βερβενιώτη, Η γυναίκα της αντίστασης, εκδ. Οδυσσέας).
Η πρώτη αμιγώς γυναικεία εθνικοαπελευθερωτική οργάνωση ήταν η «Λεύτερη Νέα». Ιδρύθηκε από σπουδάστριες του Πολυτεχνείου τον Ιούνιο 1942 και απευθυνόταν, όπως έγραφε το πρώτο φύλλο της εφημερίδας που εξέδιδε «Η Φωνή της Νέας», «στη νέα που προορίζεται για μητέρα που δε θα γεννά γενιά σκλάβων, που ζητά να γίνει άξια για μια λεύτερη και όμορφη ζωή, που είναι η υπόσχεσή της Αύριο». Σκοπός της «Λεύτερης Νέας» ήταν να ελευθερώσει πραγματικά τα κορίτσια από το ζυγό και από την πείνα, να τα ελευθερώσει από την αμορφωσιά, να τα κάνει ανεξάρτητους και ζωντανούς ανθρώπους ικανούς να σταθούν στη ζωή μέσα στις συνθήκες της ξενικής κατοχής, παλεύοντας στο πλευρό του ΕΑΜΝ για το διώξιμο του κατακτητή». Η οργάνωση εξέδιδε προκηρύξεις, έγραφε συνθήματα σε τοίχους, συμμετείχε σε ευρύτερες κινητοποιήσεις, σε διαδηλώσεις για συσσίτια, σε επιτροπές για τη διεκδίκησή τους, σε παραστάσεις στις κατοχικές αρχές για την απελευθέρωση συλληφθέντων. Η οργάνωση αυτοδιαλύθηκε τον Φεβρουάριο 1943, όπως και οι άλλες οργανώσεις νέων και προσχώρησε στην ΕΠΟΝ.
Μαζική είναι και η συμμετοχή των γυναικών – συχνά μαζί με τα παιδιά τους - σε συλαλλητήρια για τη διανομή τροφίμων και φαρμάκων, για την απελευθέρωση κρατουμένων και εναντίον της τρομοκρατίας των Γερμανών και των συνεργατών τους. Όπως και στις κινητοποιήσεις εναντίον της δοσίλογης κυβέρνησης, στα μαζικά συλλαλητήρια της Αθήνας, του Πειραιά, της Θεσσαλονίκης και άλλων πόλεων ενάντια στην πολιτική επιστράτευση που σχεδίαζαν οι Γερμανοί. Η ΕΠΟΝίτισσα Νίκη ήταν η πρώτη ομιλήτρια στις 24 Φεβρουαρίου (μια ημέρα πριν είχε ιδρυθεί η ΕΠΟΝ) την εβδομάδα εκείνη των μεγάλων κινητοποιήσεων με τις απεργίες και τις μαζικές διαδηλώσεις. Στο μαζικό συλλαλητήριο της Αθήνας στις 22 Ιουλίου 1943 ενάντια στην επέκταση της βουλγαρικής ζώνης Κατοχής στη Μακεδονία η 17χρονη ΕΠΟΝίτισσα Παναγιώτα Σταθοπούλου στάθηκε μπροστά στα γερμανικά τανκς κρατώντας την ελληνική σημαία. Μια άλλη ΕΠΟΝίτισσα, η Κούλα Λίλη, φοιτήτρια της Γαλλικής Φιλολογίας, σκαρφάλωσε στο «σιδερένιο θεριό» κι άρχισε να χτυπάει το δολοφόνο με το τακούνι της ώσπου μια ριπή την έρριξε νεκρή.
Η 32χρονη Ηλέκτρα Αποστόλου, πρωτοπόρο στέλεχος του ΚΚΕ και του ΕΑΜ έπεσε στα χέρια των κατακτητών τον Ιούλιο του 1944. Βασανίστηκε στο ξενοδοχείο «Κρυστάλ» της πλατείας Βικτωρίας από την Ειδική Ασφάλεια. Στο μαρτύριο της που κράτησε ένα μερόνυχτο είπε μόνο δύο φράσεις: «Είμαι Ελληνίδα. Υπηρετώ την Ελλάδα». Η Ηλέκτρα είχε αναλάβει υπεύθυνη της ομάδας διαφώτισης της Κομματικής Οργάνωσης Αθήνας του ΚΚΕ που έφτιαχνε το έντυπο προπαγανδιστικό υλικό στην Αθήνα, βοηθώντας τις μεγάλες λαϊκές κινητοποιήσεις κατά των κατακτητών.
Η Κούλα Σουλιώτη αφού απέρριψε με περηφάνεια την πρόταση των Βουλγάρων φασιστών να αλλάξει εθνικότητα έπεσε λεβέντικα μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα. Για τη δράση της στις γραμμές του προοδευτικού κινήματος, είχε φυλακιστεί και εξοριστεί από τη δικτατορία Μεταξά μαζί με το παιδί της. Το 1942 μεταφέρθηκε από την εξορία στη Θεσσαλονίκη και παραδόθηκε μαζί με το εννιάχρονο τότε αγοράκι της στους Γερμανούς που την έκλεισαν στο στρατόπεδο «Παύλος Μελάς». Φυματική, την πήραν οι Γερμανοί από το Δημοτικό Νοσοκομείο, όπου νοσηλευόταν και την παρέδωσαν στους συμμορίτες του Δάγκουλα, μαζί με άλλους δέκα πατριώτες. Λίγο πριν εκτελεστεί στις 9 Σεπτεμβρίου 1944 η Σουλιώτη, έγραψε στο μονάκριβο γιό της : «…Μη λυπηθείς για το χαμό των γονιών σου παιδί μου, τράβα το δρόμο σου χωρίς δισταγμούς» (Σπύρος Κουζινόπουλος, Γυναίκες της Θεσσαλονίκης στο εκτελεστικό απόσπασμα).
Η ένταξη των νεών γυναικών στις ΕΑΜικές οργανώσεις ερχόταν σε σύγκρουση με την οικογένεια αλλά και τον «παραδοσιακό» ρόλο τους στην κοινωνία. Αν και η Εθνική Αλληλεγγύη αναπαρήγαγε γνώριμα στερεότυπα για το ρόλο της γυναίκας – ως μάνας, η ΕΠΟΝ με τις κοινές δράσεις αγοριών και κοριτσιών έθετε σε αμφισβήτηση τις τότε διευθετήσεις των σχέσεων ανάμεσα στα δύο φύλα. Γράφει η «Γυναικεία Δράση» (25 Μαρτίου 1943): «Δεν ντρέπεστε να βγαίνετε κι εσείς οι γυναίκες στα πεζοδρόμια αντί να κάθεστε στο σπίτι σας να κοιτάξετε τα παιδιά σας» είπε κάποιος ασυνείδητος «Έλληνας» σε μια νέα. Κι αυτή τον κοίταξε με περιφρόνηση και του απάντησε: «Οι Ελληνίδες δεν μπορούν να είναι σκλάβες και μάνες σκλάβων. Σήμερα ο προορισμός είναι ο αγώνας για τη ζωή και τη λευτεριά όλων των παιδιών της Ελλάδας». Με το στόμα της απαντούν όλες οι Ελληνίδες». Όπως σημείωνε το στέλεχος του ΚΚΕ, Χρύσα Χατζηβασιλείου στην μπροσούρα «Το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας και το γυναικείο ζήτημα» (έκδοση της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ, Αθήνα 1946) «δεν είναι τυχαίο ότι από οικογένειες συντηρητικές, με απαρχαιωμένες παραδόσεις και αντιλήψεις για τη γυναίκα, ξεπετιούνται γυναίκες αγωνίστριες για την πρόοδο και τον πολιτισμό, ξεπετιούνται καλά μέλη του ΚΚΕ. Δεν είναι πια σπάνια τα φαινόμενα να είνε ο άνδρας συντηρητικός ή και χειρότερα ακόμα αντιδραστικός, χίτης, μοναρχικός και η γυναίκα ανεξάρτητη και με συνέπεια δημοκρατική. Αδελφός και μπαμπάς χίτης, η κοπέλα του σπιτιού στην ΕΠΟΝ. Όλα αυτά είναι σημεία των καιρών, ενδεικτικά της βαθειάς αλλαγής που συντελέστηκε στην πολιτική και την κοινωνική νοοτροπία των γυναικών».
Μέσα από αυτές τις διεργασίες οι γυναίκες σταδιακά συνειδητοποίησαν πως είχαν τα ίδια καθήκοντα, υποχρεώσεις και δικαιώματα στη ζωή με τους άντρες. Είτε στη διαδήλωση να καλύπτει τα τανκς, είτε δίπλα στους αντάρτες να υφαίνει, να πλένει μέρα νύχτα, να μεταφέρει τον παράνομο Τύπο, να κρύβει αγωνιστές, να περιθάλπει πληγές τραυματιών, ως σύνδεσμος να μεταφέρει πληροφορίες, να φροντίζει για το καθημερινό συσσίτιο, να παραδίδει μαθήματα, να στέκεται όρθια στα εκτελεστικά αποσπάσματα, στις απεργίες, στα σαμποτάζ, να ξεσηκώνει το λαό της Αθήνας με τα χωνιά η γυναίκα ήταν δυναμικά παρούσα στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα.
Γυναίκες συμμετείχαν και στα ένοπλα σώματα της αντίστασης. Υπολογίζεται ότι οι αντάρτισσες του ΕΛΑΣ ήταν γύρω στις 1.000 ενώ το γυναικείο ποσοστό στον εφεδρικό ΕΛΑΣ άγγιζε το 10%. Στη Μακεδονία, τον Σεπτέμβριο του 1943 σε ΕΑΜίτικη εφημερίδα, μαζί με την είδηση ότι «οι γυναίκες σήμερα πήραν τα όπλα και βγήκαν στο βουνό» υπάρχει και η προτροπή «Πύκνωσε τις τάξεις του ΕΛΑΣ... γίνε πρωτοπόρα σ' όλες τις μορφές πάλης του αγώνα μας». Αν και περιορισμένη σε κλίμακα η γυναικεία συμμετοχή στα ένοπλα τμήματα ανέδειξε εμβληματικές μορφές του ΕΛΑΣ όπως η Μένη Παπαηλιού (Θύελλα), η Κούλα Ντάνου. Λίγο πριν από την Απελευθέρωση δημιουργήθηκαν κατά τα πρότυπα των ανταρτοεπονίτικων ομάδων υποδειγματικές γυναικείες διμοιρίες. Από τη Σχολή των Εφέδρων ανθυπολοχαγών του ΕΛΑΣ αποφοίτησαν 13 κορίτσια, ανάμεσά τους η Μαρία Φέρλα - Μπέικου και η Γεωργία Παλιγιαννοπούλου – Καλλίνου. Η παρουσία τους, ιδίως στις παρελάσεις της Απελευθέρωσης, βοηθούσε στο ξεσήκωμα του γυναικείου πληθυσμού και λειτουργούσε παραδειγματικά για τις άλλες γυναίκες.
«Αντάρτισσες είδαμε για πρώτη φορά στο Καρπενήσι, ένα μήνα μετά την είσοδό μας στην Ελλάδα», γράφει ο Κώστας Κουβαράς αμερικανός αξιωματικός ελληνικής καταγωγής, επικεφαλής της αμερικανικής αποστολής (OSS) «Περικλής» που συνδέθηκε με την Κεντρική Επιτροπή του ΕΑΜ, από τα τέλη του Απρίλη 1944 μέχρι την απελευθέρωση. «Ντυμένες σαν άντρες πολεμιστές, με σοβαρά πρόσωπα, αυτές οι κοπέλες μοιραζόντουσαν ίσα με τους άντρες τη σκληρή αντάρτικη ζωή. Οι αντάρτες τις σεβόντουσαν από κάθε άποψη γιατί μερικές απ’ αυτές τις γυναίκες είχαν ήδη αποδείξει την αξία τους στη μάχη. Όταν φτάσαμε στο Καρπενήσι τον Μάη του 1944, οργανωνότανε μόλις μια γυναικεία μονάδα σαν μέρος της XIII Αντάρτικης Μεραρχίας. Οι περισσότερες κοπέλες ήταν καινούργιες στο αντάρτικο, αλλά ανάμεσά τους υπήρχανε μερικές που ανήκανε σε αντάρτικες μονάδες αρκετό διάστημα. Δεν χρειαζότανε να τις ξέρεις για να ξεχωρίσεις αυτές τις «βετεράνες». Το παρουσιαστικό κι η συμπεριφορά τους ήταν πολύ διαφορετική απ’ αυτή των νεοφερμένων. Είχαν αυτοπεποίθηση. Δρούσαν σαν ώριμοι μαχητές με όλη την έννοια της λέξης».
Το επιστέγασμα της μαζικής εθνικοαπελευθερωτικής δράσης των γυναικών ήρθε την άνοιξη του 1944 όταν η ΠΕΕΑ ‒ Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης‒ κατοχύρωσε την ισότητα αντρών και γυναικών. Με πράξεις και αποφάσεις της η ΠΕΕΑ πραγματοποίησε μεταρρυθμίσεις που αφορούσαν τα πλήρη πολιτικά δικαιώματα, την ισότητα στην εργασία, τη συμμετοχή των γυναικών στη δημόσια ζωή. Για πρώτη φορά οι γυναίκες εκλέγουν και εκλέγονται, συμμετέχουν στα όργανα της λαϊκή αυτοδιοίκησης και της λαϊκής δικαιοσύνης. Ως Εθνοσύμβουλοι στις εκλογές που προκήρυξε η «Κυβέρνηση του Βουνού» στις ελεύθερες αλλά και τις κατεχόμενες περιοχές εκλέχθηκαν 5 γυναίκες: οι Καίτη Ζεύγου, Μάχη Μαυροειδή, Μαρία Σβώλου, Φωτεινή Φιλιππίδη και Χρύσα Χατζηβασιλείου.
Από τη μη ΕΑΜική αντίσταση – η οποία δε διακρινόταν από μαζικότητα και είχε μικρή αριθμητικά συμμετοχή γυναικών - ξεχωρίζει η παρουσία της Λέλας Καραγιάννη, μιας μάνας επτά παιδιών που έγινε ηρωίδα της Αντίστασης. Στην Κατοχή μετέτρεψε το σπίτι της σε αρχηγείο της οργάνωσης που η ίδια δημιούργησε το 1941 με το όνομα «Μπουμπουλίνα». Στόχος της οργάνωσης ήταν η φυγάδευση Βρετανών στο Κάιρο αλλά και σαμποτάζ κατά του εχθρού. Μέσω ενός εκτεταμένου δικτύου κατασκοπείας η Λέλα Καραγιάννη συγκέντρωνε «ευαίσθητες» στρατιωτικές πληροφορίες για τις κινήσεις εχθρικών πλοίων, για Έλληνες συνεργάτες των κατακτητών και σχεδιαγράμματα αεροδρομίων. Μαζί της οργανώθηκαν άλλες 10 γυναίκες ενώ γυναικεία συμμετοχή καταγράφεται στα μέλη του δικτύου σαμποτάζ Υβόννη. Τον καλοκαίρι του 1944, η Καραγιάννη, που στο μεταξύ συνεργαζόταν με το κατασκοπευτικό δίκτυο «Απόλλων», συνελήφθη μαζί με πέντε από τα παιδιά της και βασανίστηκε στα κρατητήρια της οδού Μέρλιν. Μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Χαϊδαρίου όπου εκτελέστηκε μαζί με άλλα 59 μέλη της Αντίστασης, συνεργάτες των Βρετανών στις 8 Σεπτεμβρίου 1944, λίγες μέρες πριν από την Απελευθέρωση.
Μια άλλη γυναικεία μορφή της «αστικής» Αντίστασης ήταν η Ιουλία Μπίμπα. Ως μέλος της Π.Ε.Α.Ν. (Πανελλήνια Ένωση Αγωνιζομένων Νέων) συμμετείχε μαζί με άλλα μέλη του «Ουλαμού Καταστροφών», όπως ο αεροπόρος Κώστας Περρίκος, στην ανατίναξη της φιλοναζιστικής οργάνωσης ΕΣΠΟ στις 20 Σεπτεμβρίου 1942. Στο σπίτι της φυλάχθηκαν τα 20 κιλά δυναμίτη τα οποία η ίδια μετέφερε στην οδό Γ Σεπτεμβρίου, όπου ήταν τα γραφεία της προδοτικής οργάνωσης. Στην έκρηξη και την πυρκαγιά που ακολούθησε, σκοτώθηκαν 29 μέλη της ΕΣΠΟ –ο αρχηγός της, γιατρός Στεροδήμας, τραυματίστηκε σοβαρά και πέθανε λίγες μέρες αργότερα- καθώς και 43 Γερμανοί στρατιωτικοί στον τρίτο όροφο. Επρόκειτο για το μεγαλύτερο σαμποτάζ μέχρι τότε στην κατεχόμενη Ευρώπη σε μια κρίσιμη καμπή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου όταν οι Ναζί προχωρούσαν ακάθεκτοι στα μέτωπα του πολέμου στην Αφρική και της Ευρώπη.
Η Μπίμπα συνελήφθη, υπέστη φριχτά βασανιστήρια για να μαρτυρήσει τους συνεργάτες της και καταδικάστηκε από γερμανικό στρατοδικείο σε εκτέλεση δια πελέκεως. Από το Εμπειρίκειο Άσυλο, όπου κρατούνταν, μεταφέρθηκε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στη Βιέννη και εκτελέστηκε με το τσεκούρι – μόνο αυτή,οι συγκατηγορούμενοί της είχαν εκτελεστεί δια τυφεκισμού στην Καισαριανή - στη Βιέννη στις 26 Φεβρουαρίου 1943 μαζί με άλλους οκτώ αντιφασίστες αγωνιστές από τη Γερμανία, την Αυστρία και την Τσεχία (Βασίλης Φίλιας, Παντελής Βατάκης, Κωνσταντίνος Λαγος, «Κώστας Περρίκος. Η Βιογραφία ενός Ήρωα»).
Η συμμετοχή των γυναικών στην Αντίσταση – κυρίως και μαζικά μέσα από τις γραμμές του ΕΑΜ - αν και δεν ανέτρεψε τις κυρίαρχες σχέσεις ανάμεσα στα δύο φύλα ή των ρόλων τους οδήγησε στη χειραφέτηση των γυναικών η οποία τυπικά θα αργούσε μερικές δεκαετίες ακόμα. Η μαζική έξοδος των γυναικών στη δημόσια σφαίρα και στον πολιτικό στίβο μέσα από τον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα και το όραμα ενός καλύτερου αύριο πρόσφερε νέες δυνατότητες στις γυναίκες ατομικά και συλλογικά. Και αυτό παρά τα προδιαγεγραμμένα όρια δράσης τους.

Κυριακή 7 Μαρτίου 2021

 Η ιστορική μάχη της Κοκκινιάς τον Μάρτη του 1944

Το 1944 βρίσκει την Αντιστασιακή δράση του λαού της Αθήνας και του Πειραιά σε άνοδο, οι κάτοικοι των συνοικιών οργανώνονται μαζικά στο ΕΑΜ, τον ΕΛΑΣ και την ΕΠΟΝ. Οι Γερμανοί κατακτητές και η δωσίλογη κυβέρνηση του Ράλλη ανησυχούν. Κύριος στόχος τους το ξήλωμα των αντιστασιακών οργανώσεων και το γονάτισμα των συνοικιών.
Από την άλλη ο ΕΛΑΣ ετοιμάζει σχέδια και οργανώνει την άμυνα των συνοικιών. Το 6ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ είχε αναλάβει την υπεράσπιση της Κοκκινιάς. Δίπλα στον ΕΛΑΣ βρίσκονταν τα μέλη του ΕΑΜ, οι ΕΠΟΝίτες και κυρίως η συντριπτική πλειοψηφία του λαού της Κοκκινιάς.
Σάββατο 4 Μάρτη 1944
Χωροφύλακες και ταγματασφαλίτες προσπαθούν να εισβάλουν από δυο διαφορετικά σημεία στην πόλη. Ακολουθούν πολύωρες συγκρούσεις με τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ, οι οποίοι καταφέρνουν και αναχαιτίζουν τους εισβολείς, που οπισθοχωρούν προς την Αθήνα και προς τον Κορυδαλλό.
Το ίδιο βράδυ συγκαλείται κοινή σύσκεψη στην Κοκκινιά από στελέχη του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ και αποφασίζουν γενική επιφυλακή και ενημέρωση του λαού της πόλης. Η Κομματική Οργάνωση της Κοκκινιάς του ΚΚΕ, αποφασίζει να γίνει την επόμενη ημέρα συλλαλητήριο του λαού της Κοκκινιάς ενάντια στην τρομοκρατία των Ταγμάτων Ασφαλείας.
Κυριακή 5 Μάρτη 1944
Οι Κοκκινιώτες απαντούν με μεγαλειώδες συλλαλητήριο κατά της τρομοκρατίας στην πλατεία του Αγίου Νικολάου. Παράλληλα απαιτούν συσσίτιο για τα παιδιά. Στο τέλος του συλλαλητηρίου η πόλη δέχεται επιδρομή, πάλι από δυο κατευθύνσεις. Από τη Λεύκα, στη Θηβών, με δύο φορτηγά γεμάτα χωροφύλακες και ταγματασφαλίτες. Κατάφεραν να φτάσουν μέχρι την εκκλησία των Αγίων Αναργύρων.
Η δεύτερη επίθεση γίνεται από το Γ. Νεκροταφείο με τρία καμιόνια γεμάτα γερμανοτσολιάδες. Οι μάχες εξαπλώνονται μέχρι την Παιδική Στέγη και εκεί το 3ο Τάγμα του ΕΛΑΣ Κοκκινιάς καταφέρνει να διασπάσει τους επιδρομείς. Το πρώτο φορτηγό διαφεύγει προς την παλαιά Κοκκινιά μέσω της οδού Σμύρνης, το δεύτερο προς το Κουτσουκάρι, όπου εκεί το «υποδέχονται» ΕΛΑΣίτες οπλισμένοι με χειροβομβίδες και το τρίτο φορτηγό οπισθοχωρεί προς την Αθήνα.
Ο λαός της Κοκκινιάς πανηγυρίζει που οι ΕΛΑΣίτες καταφέρνουν για δεύτερη ημέρα να αναχαιτίσουν την επίθεση των ντόπιων συνεργατών των Γερμανών. Από αυτή την επιτυχία του ΕΛΑΣ αλλά και από το μαζικό συλλαλητήριο που οργάνωσε η Κομματική Οργάνωση Κοκκινιάς του ΚΚΕ, ο διορισμένος από τον Ιωάννη Ράλλη, Δήμαρχος της Πόλης Γρηγόρης Χατζής, παραιτείται.
Δευτέρα 6 Μάρτη 1944

Την επόμενη μέρα ο Πειραιάς αντιδρά και κατεβαίνει σε μαζική πανεργατική απεργία κατά της τρομοκρατίας του λαού της Κοκκινιάς. Η συμμετοχή κι η αλληλεγγύη των εργατών και του λαού προς τους Κοκκινιώτες αγωνιστές είναι καθολική. Νεκρώνει το λιμάνι, τα συνεργεία, τα ραφτάδικα, τα υφαντουργεία, τα σαπουνάδικα, τα λαδάδικα… σε όλο τον Πειραιά. Εκτός από την αλληλεγγύη των εργατών και του λαού προς τους Κοκκινιώτες, οι απεργιακές κινητοποιήσεις μπλοκάρουν και σημαντικές δυνάμεις των Γερμανών, των Ταγμάτων Ασφαλείας και της Χωροφυλακής, στο κέντρο του Πειραιά και δεν μπορούν να εισβάλουν στην Κοκκινιά.
Όμως η μέρα δεν ήταν ήσυχη για την Κοκκινιά. Νωρίς το πρωί δύο φορτηγά με ταγματασφαλίτες προσπαθούν να μπουν στην πόλη από το Γ΄ Νεκροταφείο. Τους εμποδίζουν δυνάμεις του ΕΛΑΣ και του ΕΑΜ και τους τρέπουν σε φυγή προς τον ελαιώνα δίπλα στο νεκροταφείο
Σε λιγότερο από μία ώρα, από το ίδιο σημείο, η πόλη δέχεται σχεδιασμένη επιδρομή. Καταφθάνουν δέκα φορτηγά με περίπου 600 γκεσταπίτες, χωροφύλακες και ταγματασφαλίτες. Μέσω της οδού Κυδωνιών, αργά-αργά προσπαθούν να φτάσουν όσο πιο μέσα γίνεται στην Κοκκινιά. Την πρώτη αντίσταση τη συναντούν από τις ταράτσες των εργατικών πολυκατοικιών. Εκεί βρίσκεται οχυρωμένη η διμοιρία του Μιχάλη Ραφαηλάκη που η σθεναρή της άμυνα καθυστερεί σημαντικά τους επιδρομείς.
Στη συνέχεια οι φασίστες επιδρομείς δέχονται επίθεση από τη διμοιρία του «μπάρμπα-Γιώργου» (Γιώργος Κιστριάδης) στην Κυδωνιών (Πέτρου Ράλλη, στο σημείο που βρίσκεται σήμερα η ΕΥΔΑΠ).
Από τις ισχυρές επιθέσεις που δέχονται οι επιδρομείς στην Παιδική Στέγη, αναγκάζονται να σπάσουν τη φάλαγγά τους σε δύο μέρη (ό, τι ακριβώς έγινε και την προηγούμενη ημέρα).
Η πρώτη φάλαγγα πάει προς το Κουτσουκάρι, όπου συνεχώς δέχεται επιθέσεις από τα στενά, από τις διμοιρίες του Κώστα Διαμαντή και του Νίκου Παπαδόπουλου. Τελικά οι φασίστες επιδρομείς σκορπίζουν σε άτακτη φυγή.
Η δεύτερη φάλαγγα, που είναι πολύ μεγαλύτερη σε όγκο, οπισθοχωρεί προς την περιοχή των Άσπρων Χωμάτων. Εκεί δέχεται επιθέσεις από τις διμοιρίες του Θοδωρή Μπιζάνη και του Μιχάλη Ραφαηλάκη ο οποίος είχε μεταφερθεί εκεί από τις εργατικές πολυκατοικίες. Λίγο πιο κάτω βρίσκεται και το 1ο τάγμα του 5ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ το οποίο σταματά την επίθεση που πήγε να δεχτεί η πόλη από τη Λεύκα στη Θηβών.
Η έκθεση του 6ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ αναφέρει ότι ένα αυτοκίνητο με χωροφύλακες φτάνει στο Κρατικό Νοσοκομείο Σαπόρτα στην παλαιά Κοκκινιά που έχει διακομιστεί ο νεκρός χωροφύλακας από τη συμπλοκή της προηγούμενης ημέρας. Στο Νοσοκομείο Σαπόρτα οι χωροφύλακες συλλαμβάνουν κάποιους επισκέπτες και ορισμένους από το προσωπικό. Σε πεζή φάλαγγα μέσω της οδού Θηβών κατευθύνονται προς τον Πειραιά με τους αιχμαλώτους. Ξαφνικά δέχονται επίθεση από τα στενά της οδού Θηβών από το 1ο Τάγμα του ΕΛΑΣ (Σ. Κύβελος – Ν. Χιωτάκης), που ελευθερώνει τους αιχμαλώτους και τραυματίζει δέκα χωροφύλακες.
Άλλη μια επίθεση στην πόλη έχει αναχαιτιστεί. Παρά τους τραυματισμούς, τις συλλήψεις, την τρομοκρατία και το φόβο για το τι ξημερώνει την επόμενη ημέρα, ο λαός της Κοκκινιάς πανηγυρίζει. Βλέπει τα παλικάρια του ΕΛΑΣ και του ΕΑΜ να αψηφούν το θάνατο για να μην πατήσουν οι Ναζί στην Κοκκινιά.
Το βράδυ οι ΕΑΜίτες γεμίζουν την πόλη με συνθήματα στους τοίχους, ενώ τα «χωνιά» του ΕΑΜ ακούγονται σε κάθε γωνιά της πόλης.
Τρίτη 7 Μάρτη 1944
Οι επιθέσεις των Γερμανών εντείνονται. Ο πολιορκητικός κλοιός στενεύει ασφυκτικά γύρω απ’ την πόλη. Από τις 5:00 το πρωί υπάρχουν κινήσεις των κατακτητών γύρω από όλη την πόλη.
Στις 6:00 η σάλπιγγα του ΕΛΑΣ από το Περιβολάκι, σημαίνει τη γενική επίθεση του λαϊκού στρατού. Σε κάθε στενό της Κοκκινιάς, γύρω από Περιβολάκι, γίνονται μάχες σώμα με σώμα για την κατάληψη του κάθε δρόμου.
Σε λίγες ώρες ο ΕΛΑΣ αρχίζει να υποχωρεί λόγω έλλειψης πυρομαχικών. Από τη μεριά του Δημαρχείου γερμανοτσολιάδες μπαίνουν στην πόλη. Τους αντιμετωπίζουν μαχητές του 3ου Τάγματος με ένα οπλοπολυβόλο και πέντε χειροβομβίδες.
Μέχρι τις 11:00, η αντίσταση του ΕΛΑΣ έχει καμφθεί. Τα πυρομαχικά είναι ελάχιστα. Οι Γερμανοί έχουν καταλάβει τις θέσεις στο Περιβολάκι. Την ίδια ώρα, 15 Γερμανοί προσπαθούν να εισβάλλουν από την οδό Καραϊσκάκη οπλισμένοι με όλμους και πολυβόλα. Τους απωθεί το 2ο τάγμα με ελάχιστα πυρομαχικά.
Οι πυροβολισμοί του ΕΛΑΣ είναι σποραδικοί για οικονομία πυρομαχικών αφού αυτά έχουν εξαντληθεί.
Στις 11:00 παίρνεται η απόφαση για γενική αντεπίθεση με όσα πυρομαχικά έχουν απομείνει και αν χρειαστεί ακόμα και με πέτρες ή με τα χέρια. Η αντεπίθεση έχει στόχο την πλατεία στο Περιβολάκι που έχει καταληφθεί από Ναζί.
Η αντεπίθεση του ΕΛΑΣ και του λαού της Κοκκινιάς κρατά περίπου μέχρι τις 13:30. Οι Γερμανοί παρά την υπεροπλία τους και τα αρκετά πυρομαχικά αιφνιδιάζονται και σιγά-σιγά αφήνουν τις θέσεις τους. Οπισθοχωρούν συντεταγμένα προς τον Αη Γιώργη του Κορυδαλλού και τον Αη-Γιώργη της Νίκαιας. Εκεί ταμπουρώνονται μέσα στο σχολείο που υπήρχε πάνω από τον Αη-Γιώργη της Νίκαιας (στη συμβολή των οδών Γρεβενών και Ραιδεστού σήμερα).
Οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ δεν έχουν καθόλου πυρομαχικά για να αντεπιτεθούν, ενώ ο ανεφοδιασμός από τις γύρω περιοχές είναι αδύνατος αφού η Κοκκινιά έχει κυκλωθεί από περίπου 1800 Ναζί.
Στις μάχες της 7ης Μάρτη σκοτώνεται και ο λοχαγός του ΕΛΑΣ Γιώργος Βογιατζής και το πτώμα του το κρεμάνε οι ταγματασφαλίτες σε ένα δέντρο στη συμβολή των οδών Ιωνία και Κασταμονής.
Τετάρτη 8 Μάρτη 1944
Όλη τη νύχτα οι Ναζί και οι ντόπιοι συνεργάτες τους είναι ταμπουρωμένοι στο σχολείο (Γρεβενών και Ραιδεστού). Περιμετρικά υπάρχουν φρουρές από Ναζί με οπλοπολυβόλα. Οι γύρω δρόμοι περιφρουρούνται από Ναζί και ταγματασφαλίτες. Όλο το βράδυ κάνουν μικρές επιδρομές στην πόλη, τρομοκρατούν και συλλαμβάνουν Κοκκινιώτες. Ψάχνουν στα σπίτια για μαχητές του ΕΛΑΣ και μέλη του ΕΑΜ.
Οι Ναζί βγάζουν τα δικά τους χωνιά και τρομοκρατούν τον κόσμο με απειλές. Προσπαθούν να στρέψουν το λαό της Κοκκινιάς κατά του ΕΛΑΣ, του ΕΑΜ και της ΕΠΟΝ. Φωνάζουν ότι αν δεν επιτεθεί ο ΕΛΑΣ δεν θα πειράξουν κανέναν. Δείχνουν καθαρά ότι οι ίδιοι είναι τρομοκρατημένοι.
Από νωρίς το πρωί μέσα στο σχολείο, ο Ι. Πλυντζανόπουλος φορώντας στολή Ελληνα αξιωματικού διαλέγει ποιοι από τους αιχμαλώτους Κοκκινιώτες θα μεταφερθούν στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου.
Το ίδιο πρωί οι ταγματασφαλίτες εκτελούν στην πλατεία Αγίων Αναργύρων τους συλληφθέντες, από τις 5 Μάρτη 1944, υπαστυνόμο Νίκο Σαββαϊδη, το δάσκαλο Γιώργο Βενέτα, τον Δημήτρη Τσακανίκα και τον Τσακάρα.
Αργά το απόγευμα Ναζί και ταγματασφαλίτες αποχωρούν από την Κοκκινιά με την κουστωδία τους, μεταφέροντας 300 αιχμάλωτους στο Χαϊδάρι.
Ο λαός της Κοκκινιάς μετά από λίγο ξεχύνεται στους αιματοβαμμένους δρόμους και τα μπαρουτοκαπνισμένα κτίρια της πόλης για να πανηγυρίσει.
Πανηγυρίζει που οι επιδρομείς Ναζί και ταγματασφαλίτες δεν άντεξαν να μείνουν ούτε μια ολόκληρη ημέρα στην Κοκκινιά.
Τα «χωνιά» του ΕΑΜ πιάνουν αμέσως δουλειά, ανεβάζουν το ηθικό του λαού, ζητώντας εκδίκηση για τα 300 παλικάρια της Κοκκινιάς που πήραν οι κατακτητές στο Χαϊδάρι.
Οι Γερμανοί και οι ντόπιοι συνεργάτες τους δεν ξαναπάτησαν οργανωμένα στην Κοκκινιά μέχρι τις 17 Αυγούστου 1944, ημέρα που η Κοκκινιά ζει τη πιο φριχτή μέρα της ιστορίας της, το Μπλόκο της Κοκκινιάς.
Στη μάχη της Κοκκινιάς , οι καταχτητές και οι συνεργάτες τους ηττήθηκαν όχι τόσο στρατιωτικά, όσο ηθικά και ιδεολογικοπολιτικά. Η σχετική έκθεση του 6ου συντάγματος του ΕΛΑΣ αναφέρει ότι οι εισβολείς είχαν 34 νεκρούς και περισσότερους από 100 τραυματίες, ενώ ο ΕΛΑΣ έχασε 8 παλικάρια και τραυματίστηκαν 20. Η ίδια έκθεση αναφέρει ότι ο οπλισμός που διέθετε ο ΕΛΑΣ και με τον οποίο αντιστάθηκε στις μάχες ήταν 42 περίστροφα, 1 οπλοπολυβόλο με 1300 σφαίρες, 1 πολυβόλο Τόμσον με 50 φυσίγγια και 50 χειροβομβίδες.
Αυτή η μάχη, είναι ένας σημαντικός σταθμός στην ιστορία του απελευθερωτικού αγώνα της πατρίδας μας, γιατί πρώτη φορά τμήματα του ΕΛΑΣ των πόλεων έδωσαν νικηφόρα μάχη εκ παρατάξεως, με τους Γερμανούς κατακτητές και τους ντόπιους φασίστες Γερμανοτσολιάδες.
Μετά τη Μάχη της Κοκκινιάς στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου έκλεισαν τους 300 Κοκκινιώτες στα υπόγεια του «μπλοκ 3» και στο πάνω πάτωμα του «μπλοκ 4».
Στις 9 Μάρτη 1944, 50 κρατούμενοι μεταφέρονται στα νταμάρια του Χαϊδαρίου όπου και εκτελούνται. Ανάμεσά τους και 37 Κοκκινιώτες, από τους οποίους οι 5 ήταν από την Αρμένικη κοινότητα της πόλης.
ΠΗΓΕΣ:
— Χρονικό Μνήμης του Δήμου Νίκαιας «Το Μπλόκο της Κοκκινιάς», 2004
— «ΕΙΣΦΟΡΑ – στο χρονικό της Κατοχής και της Εθνικής Αντίστασης στην Αθήνα», Σπύρου Κωτσάκη (Νέστορα), Εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή»
— Ριζοσπάστης 8.3.1996
*imerodromos.gr

Σάββατο 6 Μαρτίου 2021

 6 Μαρτίου 1943 - Άνοιγμα Φυλακών Λειβαδιάς

Ξημερώνοντας 6 Μαρτίου 1943, ομάδα 25 ανταρτών του ΕΛΑΣ Παρνασσίδας με μία ριψοκίνδυνη καταδρομική ενέργεια καταλαμβάνει τις Φυλακές της ιταλοκρατούμενης Λειβαδιάς -στην πόλη στρατοπεύδευαν 4.000 Ιταλοί στρατιώτες- και απελευθερώνει 80 κρατούμενους μεταξύ των οποίων ήταν και ο δάσκαλος Νίκος Δημητρίου, πατέρας του καπεταν-Νικηφόρου που ηγήθηκε της αποστολής, και η γερο-Σοφία, μάνα του ελασίτη Φώτη Παρνασσιώτη (Δήμος Τσόκας).
Πριν αποχωρήσει τελευταίος από τις Φυλακές, ο καπετάνιος Νικηφόρος αφηγείται:
«Έτρεξα πάλι μέσα στο γραφείο. Τράβηξα κι έκοψα τρία-τέσσερα φύλλα άγραφο χαρτί από το βιβλίο της υπηρεσίας.
Πήρα ένα κόκκινο και μπλε μολύβι κι έγραψα γρήγορα:
Προς τις ιταλικές δυνάμεις Λιβαδειάς.
Ευχαριστούμε που δε μας ενοχλήσατε απόψε στη δουλειά μας. Σας περιμένουμε και στα βουνά μας!
Θάνατος στο Φασισμό!
Ζήτω η Ελευθερία!
Ζήτω η Ελλάδα!
6 – 3 – 43
Για το Αρχηγείο Ανταρτών του ΕΛΑΣ
Παρνασσίδας-Λοκρίδας-Δωρίδας
και υπόγραψα»
Η καταδρομική αυτή επιχείρηση είναι μοναδική στην κατεχόμενη Ελλάδα και καύχημα για το Αρχηγείο ΕΛΑΣ Παρνασσίδας.
Στις εικόνες:
1. Στην πρώτη φωτογραφία, οι αντάρτες που συμμετείχαν στο άνοιγμα των φυλακών Λειβαδιάς, λίγες μέρες μετά, στην Δαύλεια.
Στη μέση, ο δάσκαλος Νίκος Δημητρίου, περιστοιχίζεται από τους γιους του Νικηφόρο (αριστερά στη φωτογραφία) και Σόλωνα (δεξιά του).
2. Η πίσω όψη της φωτογραφίας. Γραμμένα ιδιοχείρως από τον δάσκαλο Νίκο Δημητρίου, τα ονόματα των ανταρτών και δύο απελευθερωθέντων (ο δεύτερος είναι ο δάσκαλος Αντώνης Νικολάου -αργότερα αντάρτης, με το όνομα «Τρικούπης»).


*απο ανάρτηση Πέτρος Δημητρίου