Άρης.... τον έτρεμαν οι Γερμανοί και οι ντόπιοι δωσίλογοι

"Πριν κάμποσο καιρό, πάνου στη Λιάκουρα, στο αετοχώρι το Δαδί, ρώτησα ένα παιδί ως οχτώ χρονώ:

– Τον ξέρεις τον Άρη;

– Ναι, μου λέει. Τον ξέρω.

– Τον είδες ποτέ σου;

– Όχι. Μα τόνε ξέρω.

– Πώς είναι;

– Τρεις βολές πιο αψηλός απ’ τον πατέρα μου. Κι έχει ένα μεγάλο-μεγάλο κόκκινο άλογο. Και πίσω τον ακολουθάει πάντοτες ένας τρανός αητός με μια σημαία.

Μιαν άλλη φορά, στα Τρίκαλα, ρώτησα ένα “αετόπουλο” που πέρναγε τις γραμμές του οχτρού μεταφέροντας μαντάτα στους αντάρτες μέσα στο κούφωμα ενός καλαμιού.

– Γιωργή, τον ξέρεις τον Άρη;

– Τόνε ξέρω.

– Τον είδες ποτέ σου;

– Τον είδα με τα μάτια μου.

– Πώς είναι;

– Έχει μακριά γένεια κι ένα αληθινό άστρο στο μαύρο σκούφο του. Κι άμα μιλάει -κι ας χιονίζει ακόμα- γίνεται μονομιάς πολλή ζέστα. Κι όταν ακούνε το όνομά του οι Γερμανοί κρύβουνται σα λαγοί μέσα στα δάσα.

Ένα μεγάλο κόκκινο άλογο, ένας αητός με μια σημαία, ένα άστρο αληθινό, πολλή ζέστα -αυτός είναι ο Άρης των παιδιών και των μεγάλων.

Και γω που δυο φορές όλο-όλο τον αντάμωσα, έτσι σαν τα παιδιά και γω, έτσι τον βλέπω και τον τραγουδάω τον ΑΡΗ».

Γιάννης Ρίτσος, "Το υστερόγραφο της δόξας – Άρης Βελουχιώτης".

 78 χρόνια από την ίδρυση της ΕΠΟΝ

Σε ένα μικρό σπίτι, στους Αμπελόκηπους, στην οδό Δουκίσσης Πλακεντίας 3 στις 23 Φλεβάρη 1943, ιδρύθηκε η Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων, η θρυλική ΕΠΟΝ.

Εκείνη τη μέρα μαζεύτηκαν στο φιλόξενο σπίτι του κομμουνιστή δάσκαλου Παναγή Δημητράτου[1] γύρω στους 25 αντιπροσώπους από 10 αντιστασιακές οργανώσεις σε μυστική συνεδρίαση, με στόχο τη δημιουργία μιας ενιαίας αντιφασιστικής νεολαιίστικης οργάνωσης. Εκεί αποφάσισαν να αυτοδιαλυθούν, να συγχωνευτούν και να συγκροτήσουν την Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων.

Στο ιδρυτικό κείμενο της ΕΠΟΝ αναφέρονται «οι βασικοί σκοποί που πρέπει να περιέχονται στο καταστατικό της ΕΠΟΝ»:

Το Ιδρυτικό της ΕΠΟΝ

1. Σήμερα 23 Φλεβάρη 1943 συνήλθε στην Αθήνα Πανελλαδική Σύσκεψη στην οποία πήραν μέρος:

α) Οι αντιπροσωπείες εθνικών οργανώσεων Νέων : “Αγροτικής Νεολαίας Ελλάδος”, “Ενιαίας Εθνικοαπελευθερωτικής Εργατοϋπαλληλικής Νεολαίας”, “Ενιαίας Μαθητικής Νεολαίας”, “Ένωσης Νέων Αγωνιστών Ρούμελης”, “Θεσσαλικού Ιερού Λόχου”, “Λαϊκής Επαναστατικής Νεολαίας”, “Λεύτερης Νέας”, “Ομοσπονδίας Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδος”, “Σοσιαλιστικής Επαναστατικής Πρωτοπορίας Ελλάδος”, “Φιλικής Εταιρείας Νέων”.

β) Αντιπροσωπεία του ΕΑΜ Νέων Μακεδονίας, Πελοποννήσου και τα μέλη της ΚΕ του ΕΑΜ Νέων.

γ) Αντιπροσωπεία του Εθνικού Συμβουλίου των φίλων της νέας γενιάς.

2. Η σύσκεψη συνήλθε με την πρωτοβουλία της ΚΕ του ΕΑΜ Νέων και με σκοπό ίδρυσης Ενιαίας Πανελλαδικής οργάνωσης της νέας γενιάς. Η σύσκεψη ομόφωνα απεφάσισε την ίδρυση της ενιαίας οργάνωσης με τον τίτλο Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων (ΕΠΟΝ) και με έδρα την Αθήνα.

3. Η ίδρυση της ΕΠΟΝ πραγματοποιείται με την διάλυση και συγχώνευση όλων των οργανώσεων που υπογράφουν αυτό το ιδρυτικό. Με την υπογραφή αυτού του ιδρυτικού, όλες οι παραπάνω οργανώσεις παύουν να υφίστανται και αυτόματα οι δυνάμεις, τα τεχνικά, οικονομικά κλπ. μέσα περνούν στην ΕΠΟΝ. Αυτός ο όρος αφορά και την ΚΕ του ΕΑΜ Νέων και τις ιδιαίτερες δυνάμεις του που είναι συγκροτημένες σε ομάδες του.

4. Η Πανελλαδική σύσκεψη απεφάσισε ομόφωνα την εκλογή προσωρινού Κεντρικού Συμβουλίου και του έδωσε την εντολή να διευθύνει την ΕΠΟΝ ώσπου να συνέλθει Πανελλαδική Συνδιάσκεψη ή Συνέδριο της ΕΠΟΝ που θα εκλέξει το νόμιμο συμβούλιο. Ως την σύγκληση συνδιάσκεψης ή συνεδρίου το προσωρινό Κεντρικό Συμβούλιο θα διευθύνει την ΕΠΟΝ.

5. Η Πανελλαδική σύσκεψη εκλέγει 3μελή επιτροπή επεξεργασίας καταστατικού της ΕΠΟΝ. Το καταστατικό αμέσως μετά την έγκριση του απ’ το Προεδρείο του Προσωρινού Κεντρικού Συμβουλίου μπαίνει σε εφαρμογή. Η τελική έγκριση του καταστατικού θα γίνει από την πρώτη Πανελλαδική Συνδιάσκεψη ή Συνέδριο της ΕΠΟΝ.

6. Οι βασικοί σκοποί που πρέπει να περιέχονται στο καταστατικό της ΕΠΟΝ είναι:

α) Η εθνική απελευθέρωση με βάση την ακεραιότητα της Ελλάδας.

β) Η εξόντωση του φασισμού τώρα και στο μέλλον, και με οποιανδήποτε μορφή και αν παρουσιαστεί. Αποκατάσταση της λαϊκής κυριαρχίας έτσι που όλες οι εξουσίες να απορρέουν από την κυρίαρχη θέληση του λαού και της νέας γενιάς.

γ) Η καταπολέμηση των ιμπεριαλιστικών πολέμων και η υπεράσπιση της ειρήνης με βάση την αρχή της αυτοδιάθεσης των λαών και της αδερφικής συνεργασίας όλων των λαών και των νεολαιών και ειδικά της Βαλκανικής.

δ) Η υπεράσπιση των οικονομικών, πολιτικών, εκπολιτιστικών και μορφωτικών δικαιωμάτων και επιδιώξεων της νέας γενιάς.

Γενικά πρέπει να καθορίζεται στο καταστατικό ότι η ΕΠΟΝ είναι οργάνωση εθνικοαπελευθερωτική, αντιφασιστική-προοδευτική, αντιπολεμική-φιλειρηνική.

ε) Αποφασίζεται η έκδοση δημοσιογραφικού κεντρικού οργάνου με τίτλο “Νέα Γενιά”.

στ) Η Πανελλαδική σύσκεψη αποφασίζει και αναθέτει στο Προσωρινό Κεντρικό Συμβούλιο της ΕΠΟΝ να κάνει διαπραγματεύσεις με κάθε εθνική οργάνωση νέων που δεν θάχει προσχωρήσει στην ΕΠΟΝ με σκοπό να προσχωρήσει.

Βάση για διαπραγματεύσεις και για προσχώρηση στην ΕΠΟΝ, είναι οι αρχές που περιέχει το καταστατικό της.

ζ) Η Πανελλαδική σύσκεψη αποφασίζει την προσχώρηση της ΕΠΟΝ στο ΕΑΜ σαν εκπρόσωπο της νέας γενιάς, με συμμετοχή αντιπροσώπου της στην ΚΕ του ΕΑΜ.

Αθήναι 23 Φλεβάρη 1943

Η ΕΠΟΝ ήταν ο ώριμος καρπός αγώνων και θυσιών. Βασικός φορέας και αιμοδότης της ΕΠΟΝ ήταν η θρυλική ΟΚΝΕ. Οι ρίζες της βρίσκονταν στα ξερονήσια και τις φυλακές της δικτατορίας του Μεταξά, όπου ήταν κλεισμένα μέλη και στελέχη της ΟΚΝΕ.

Είχε προηγηθεί, με πρωτοβουλία της ΟΚΝΕ, στις 5 Φλεβάρη 1942, η ίδρυση στην Αθήνα του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου Νέων (ΕΑΜΝ), στο οποίο εκτός από την ΟΚΝΕ συμμετείχαν και οι νεολαιίστικες οργανώσεις: «Φιλική Εταιρεία Νέων», «Ελευθερία», «Σοσιαλιστική Επαναστατική Πρωτοπορία Ελλάδας» και «Δημοκρατική Ενωση Νέων».

Στα τέλη του Μάρτη 1942, στη Β΄ Πανελλαδική Συνδιάσκεψη της ΟΚΝΕ αποφασίστηκε ομόφωνα να ενταθούν οι προσπάθειες για τη δημιουργία ενιαίας οργάνωσης της νέας γενιάς. Στην απόφαση της Συνδιάσκεψης, που δημοσιεύθηκε στις 22 Απρίλη 1942 στο περιοδικό «Η Νεολαία», αναφέρεται:

«Η ως τώρα εθνικοαπελευθερωτική συνεργασία με τις οργανώσεις που συγκρότησαν το ΕΑΜΝ, η προθυμία κι άλλων οργανώσεων να μπουν σ’ αυτό, αποδείχνει ότι είναι δυνατή όχι μόνο η ενιαία δράση, αλλά και η ενιαία οργάνωση της νέας μας γενιάς. Εμείς δηλώνουμε, ότι δε μας χωρίζει απ’ τις πραγματικά εθνικές οργανώσεις νέων κι ότι είμαστε έτοιμοι να ενωθούμε μ’ αυτές. Η εθνική υποδούλωση, η ύπαρξη κοινών πόθων, κοινών επιδιώξεων και χαρακτηριστικών μέσα στη νέα μας γενιά, κάνουν δυνατή την άμεση δημιουργία μιας ενιαίας εθνικής οργάνωσης νέων στη χώρα μας. Απ’ τη διασπορά της νέας μας γενιάς σ’ ανεξάρτητες οργανώσεις, πρέπει να περάσουμε στην ενιαία οργάνωση. Αυτή θ’ αποτελέσει γιγαντιαίο μαγνητικό πόλο που θα τραβήξει δεκάδες κι εκατοντάδες χιλιάδες νέων στις γραμμές της, γιγαντιαίο μοχλό κινητοποίησης για την πάλη της νέας μας γενιάς για τη ζωή και την εθνική λευτεριά. Η ενιαία οργάνωση δε θάναι και δεν μπορεί να ’ναι στενά εθνικοαπελευθερωτική, γιατί αυτό θα περιορίσει τον ορίζοντα και τους σκοπούς της.

Η ενιαία οργάνωση στην πρώτη φάση του αγώνα της θα ’χει σα βασικό σκοπό της την πάλη για τη ζωή και την εθνική λευτεριά της νέας γενιάς, την πάλη ενάντια σε κάθε αντιλαϊκή διχτατορική κίνηση που θα τείνει να υποκαταστήσει τα κυριαρχικά δικαιώματα του λαού μας και της νέας μας γενιάς και να ξαναδημιουργήσει μια κατάσταση που θα οδηγήσει σε καινούργιες συμφορές. Στη δεύτερη φάση του αγώνα της – μετά την εθνική απελευθέρωση – θα ’χει σα βασικό σκοπό της την πάλη για την ίση και λεύτερη συμμετοχή της στη λαοκρατική λύση όλων των προβλημάτων ανοικοδόμησης των ερειπίων της εθνικής συμφοράς και τη στερέωση της λαϊκής κυριαρχίας.

Η ενιαία οργάνωση δεν μπορεί σήμερα να σταθεί παρά μόνο σε παράνομη βάση. Συνεπώς θα είναι το αποτέλεσμα της συγχώνευσης όλων των παράνομων πραγματικά εθνικών οργανώσεων νέων. Όμως η ενιαία οργάνωση θα στηρίζεται σε μαζικές νόμιμες εκπολιτιστικές οργανώσεις νέων των πιο ποικίλων μορφών. Συνεπώς το πρόβλημα της ενότητας στις συνθήκες της εθνικής υποδούλωσης συνίσταται στοι σωστό συνδυασμό των παράνομων και νόμιμων μορφών οργάνωσης της νέας μας γενιάς…»

Στις 14 Γενάρη 1943, συνήλθε η Ολομέλεια της ΚΕ του ΕΑΜ Νέων και αποφάσισε την ίδρυση της ενιαίας οργάνωσης της νέας γενιάς. Την 1η Φλεβάρη 1943 σε παράνομη συνεδρίασή τους οι τρεις πολιτικές οργανώσεις νεολαίας που συμμετείχαν στο ΕΑΜ Νέων: Η ΟΚΝΕ, η Λαϊκή Επαναστατική Νεολαία (ΛΕΝ) και η Σοσιαλιστική Επαναστατική Πρωτοπορία Ελλάδας (ΣΕΠΕ), αφού συζήτησαν τις αποφάσεις τις ΚΕ του ΕΑΜ Νέων της 14.1.1943 και κύρια το πρόβλημα της «ενοποίησης της νέας γενιάς της χώρας σε μια Ενιαία Πανελλαδική Εθνικοαπελευθερωτική Οργάνωση με σκοπούς: α) Τον αγώνα για τη ζωή, τον εκπολιτισμό και την εξύψωση της νέας γενιάς, β) τον αγώνα για την εθνική λευτεριά και γ) τον αγώνα για τη λαοκρατική λύση του εσωτερικού μας προβλήματος με ισότιμη συμμετοχή των νέων, αποφάσισαν: 1) Ότι οι τρεις παραπάνω οργανώσεις θα δώσουν όλες τους τις δυνάμεις και θα κάνουν το παν για την πραγματοποίηση της Ενιαίας Πανελλαδικής Οργάνωσης της νέας γενιάς με τους παραπάνω σκοπούς, και 2) Ότι θα αντιμετωπίσουν άμεσα όλα τα οργανωτικά προβλήματα που συνδέονται με την ενοποίηση της Νέας Γενιάς της χώρας μας».

Η ΕΠΟΝ από την πρώτη μέρα της ίδρυσής της ανέπτυξε πλούσια και ηρωική απελευθερωτική δράση. Στα σπλάχνα της ανδρώθηκαν χιλιάδες αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης. Γαλουχήθηκαν με τα ιδανικά μιας ελεύθερης πατρίδας, ενάντια σε κάθε ξένο κατακτητή.

Τριάντα δύο χιλιάδες ΕΠΟΝίτες πολέμησαν μέσα από τις γραμμές του ΕΛΑΣ, κατά των χιτλερικών και φασιστών κατακτητών. Στις παραμονές της απελευθέρωσης υπολογίζεται ότι είχαν οργανωθεί στην ΕΠΟΝ πάνω από 600.000 νέοι και νέες. Χιλιάδες ΕΠΟΝίτες και ΕΠΟΝίτισσες βρήκαν ηρωικό θάνατο στα χιτλερικά στρατόπεδα, στις διαδηλώσεις, στις σκληρές μάχες με τους κατακτητές και τους ταγματασφαλίτες.

Η ΕΠΟΝ στάθηκε με αυτοθυσία, μπροστά στα τανκς των Εγγλέζων το Δεκέμβρη του ’44. Αγωνίστηκαν – κάτω από βαριά παρανομία – για την εξάπλωση των προοδευτικών ιδεών, των αγωνιστικών αξιών για τη ζωή, με έναν πρωτοφανή εκδοτικό οργασμό και μια πρωτόγνωρη πολιτιστική ανάπτυξη. Χιλιάδες νεολαίοι έγιναν πρότυπα αγωνιστικής διαπαιδαγώγησης και στάση ζωής.

Η μάχη για την ματαίωση της πολιτικής επιστράτευσης ήταν η πρώτη μάχη της ΕΠΟΝ

Από τις πρώτες μέρες της Κατοχής οι χιτλερικοί και ντόπιοι συνεργάτες τους επιθυμούσαν να πραγματοποιήσουν πολιτική επιστράτευση. Πότε μιλούσαν για την ανάγκη αποστολής ελληνικού εκστρατευτικού σώματος στο ανατολικό μέτωπο και πότε για την ανάγκη να σταλούν επιστρατευμένοι εργάτες στα στρατόπεδα εργασίας στην Γερμανία.

Παρόμοιες αναφορές είχε κάνει και ο κατοχικός πρωθυπουργός Τσολάκογλου, ενώ δεν άργησαν να συγκροτηθούν και οι πρώτες φασιστικές οργανώσεις με σκοπό τη στρατολογία των Ελλήνων για τους πολεμικούς σκοπούς του φασισμού. Τέτοιες οργανώσεις ήταν η ΟΕΔΕ (Οργάνωσις Εθνικών Δυνάμεων Ελλάδος), ΕΣΠΟ (Εθνική Σοσιαλιστική Πολιτική Οργάνωσις) κ.ά. Ομως όλη αυτή η προσπάθεια δεν έγινε δυνατό να έχει αποτελέσματα αφού συντρίφτηκε πάνω στην αντίσταση του ελληνικού λαού κατά του κατακτητή, με την ανάπτυξη των ΕΑΜικών οργανώσεων και την πρόοδο του ένοπλου αντιστασιακού αγώνα του ΕΛΑΣ.

Από τις αρχές του ’43 το ζήτημα της επιστράτευσης απόκτησε επείγουσα σημασία για τους χιτλερικούς, δεδομένου ότι οι απώλειές τους στο σοβιετογερμανικό μέτωπο ήταν πολύ μεγάλες. Η χειμερινή επίθεση του Κόκκινου Στρατού είχε στεφθεί με επιτυχία και είχε κορυφωθεί με τη νίκη στο Στάλινγκραντ το Φλεβάρη του ’43. Ετσι τα γερμανικά στρατεύματα χρειάζονταν νέες δυνάμεις που μπορούσαν να αναζητηθούν στις κατακτημένες χώρες.

Στις 30 Γενάρη του 1943 ο αντιστράτηγος Αλεξάντερ Λερ, στρατιωτικός διοικητής των γερμανικών στρατιωτικών Δυνάμεων ΝΑ Ευρώπης εξέδωσε μια διαταγή η οποία μεταξύ άλλων έγραφε:

1… Κάθε κάτοικος της Ελλάδας ηλικίας από 16-45 χρονών είναι υποχρεωμένος, όταν το απαιτήσουν οι συνθήκες, να αναλάβει δουλειά για γερμανικές ή ιταλικές υπηρεσίες που του υποδείχθηκε. Ανδρικές εργατικές δυνάμεις είναι υποχρεωμένες να εργαστούν κι έξω από τον μόνιμο τόπο κατοικίας τους, αν χρειαστεί σε κοινότητες στρατοπέδευσης. 2. Η πρόσκληση για την ανάληψη της δουλειάς γίνεται άμεσα από τις γερμανικές υπηρεσίες ή μέσω των εντεταλμένων απ’ αυτές ελληνικών υπηρεσιών, ιδιαίτερα των επιθεωρήσεων εργασίας και των δημάρχων… Οποιος δεν εκπληρώνει τις υποχρεώσεις που προκύπτουν από τις παραγράφους 1 και 2 τιμωρείται με χρηματική ποινή απεριορίστου ύψους, φυλάκιση ή ειρκτή ή με στρατόπεδο αναγκαστικής εργασίας»…

Στις 19 Φλεβάρη ο Γκέμπελς δήλωνε: «Ο γερμανικός λαός δίνει το αίμα του, η υπόλοιπη Ευρώπη ας δώσει την εργασία της».

Την παραμονή της ίδρυσης της ΕΠΟΝ, το βράδυ της 22 Φλεβάρη, στάλθηκε το διάταγμα για την επιστράτευση Ελλήνων πολιτών για εργασία στην υπηρεσία των κατακτητών για να δημοσιευτεί στην Εφημερίδα της Κυβέρνησης, οι οργανώσεις των εργατοϋπαλλήλων του Εθνικού Τυπογραφείου ειδοποίησαν την ηγεσία του ΕΑΜ και του ΚΚΕ. Ετσι το ΕΑΜικό κίνημα, μαζί με την νεοϊδρυθείσα ΕΠΟΝ, βρέθηκε σε ετοιμότητα.

Το διάταγμα, που δόθηκε στη δημοσιότητα στις 23 Φλεβάρη του 1943, μεταξύ άλλων, έλεγε:

«Επί τη βάσει της υπό του Φύρερ και Ανωτάτου Αρχηγού των Ενόπλων Δυνάμεων χορηγηθείσης μοι εξουσιοδοτήσεως διατάσσω τα κάτωθι:

Αρθρον 1ον. Εκαστος κάτοικος της Ελλάδος, ηλικίας 16-45 ετών είναι υποχρεωμένος, εάν το απαιτήσουν αι περιστάσεις ν’ αναλάβη υποδεικνυομένην εις αυτόν εργασίαν διά γερμανικάς ή ιταλικάς υπηρεσίας… Οι άνδρες είναι υποχρεωμένοι να εργάζονται έξω του τόπου της μονίμου κατοικίας, συνεκροτημένοι εις συμβιωτικάς ομάδας στρατοπέδου, εάν απαιτηθή το τοιούτον.

Άρθρον 2ον. Η πρόσκλησις προς ανάληψιν εργασίας γίνεται υπό των γερμανικών υπηρεσιών ή απ’ ευθείας υπό των εντεταλμένων προς τούτο ελληνικών υπηρεσιών, ιδίως επιθεωρήσεων εργασίας Δημάρχων…».

Ολες οι ΕΑΜικές εφημερίδες ξεκίνησαν καμπάνια ενημέρωσης, το ίδιο και οι ΕΑΜικές οργανώσεις, από τη νεο-ιδρυμένη ΕΠΟΝ ως το Εργατικό ΕΑΜ, που έπαιξε κορυφαίο ρόλο στην κινητοποίηση των εργαζομένων. Μαζί με την ΕΠΟΝ γεννήθηκαν και τα θρυλικά χωνιά…

Η μάχη ενάντια στη χιτλερική επιστράτευση άρχισε με τη συντονισμένη απεργία και διαδήλωση στις 24 του Φλεβάρη, όταν οι εργατοϋπάλληλοι σταμάτησαν την εργασία τους και χιλιάδες λαού κατέβηκαν στο κέντρο της Αθήνας για να διαδηλώσουν μπροστά στο πολιτικό γραφείο του κατοχικού πρωθυπουργού Λογοθετόπουλου, στο Εργατικό Κέντρο και στο υπουργείο Εργασίας.

Η ορμή του λαού ήταν ασυγκράτητη εκείνη τη μέρα, όπως άλλωστε και τις επόμενες. Ομάδες διαδηλωτών εισέβαλαν στα παλαιά ανάκτορα και κατέκλυσαν τα κυβερνητικά γραφεία, ενώ ο κύριος όγκος της διαδήλωσης κατευθύνθηκε στο υπουργείο Εργασίας – που τότε ήταν στη διασταύρωση των οδών Μπουμπουλίνας και Τοσίτσα. «Στη διαδήλωση – γράφει ο Β. Μπαρτζιώτας- πήραν μέρος 60-70 χιλιάδες αθηναϊκού λαού. Οταν αυτή έφτασε έξω από το υπουργείο Εργασίας μίλησαν αντιπρόσωποι του ΕΑΜ. Ανάμεσά τους και η ΕΠΟΝίτισσα Νίκη, η πρώτη ομιλήτρια της ΕΠΟΝ, που ενθουσίασε τους νέους». Μετά τις ομιλίες οι διαδηλωτές κατέλαβαν το υπουργείο κι έβαλαν φωτιά στα αρχεία του με τους καταλόγους των υποψηφίων προς επιστράτευση. Αυτό ήταν η αρχή. Την άλλη ημέρα το πρωί ο «Ριζοσπάστης» σε έκτακτη έκδοσή του καλούσε το λαό να συνεχίσει τον αγώνα για να ματαιώσει τον κίνδυνο της πολιτικής επιστράτευσης.

Τις επόμενες μέρες θα ακολουθήσουν απεργίες εργαζομένων, υπαλλήλων του Δημοσίου (όπως των υπαλλήλων της τηλεφωνικής εταιρίας), ενώ η νεολαία έδωσε το δικό της ξεχωριστό «παρών», με τους μαθητές στην πρώτη γραμμή που συνέχιζαν την πολυήμερη αποχή τους από τα σχολεία, που την είχαν αρχίσει στις 22 Φλεβάρη.

Στις 25 του Φλεβάρη συνεχίστηκαν οι συγκεντρώσεις κατά ομάδες σχολείων. Το απόγευμα μετά από συγκέντρωση 6-7 σχολείων στο λόφο του Παγκρατίου τα παιδιά ξεκίνησαν τραγουδώντας τον εθνικό ύμνο με συνθήματα κατά της επιστράτευσης, κρατώντας σε συναγερμό τη γειτονιά. Τότε τους ρίχτηκαν οι «γκλοριόζοι» με προτεταμένα τα περίστροφα και με φωνές – «via! via!». Μπροστά προχωρούσε ο μικρός μαθητής του 5ου Γυμνασίου Γιάννης Δρακόπουλος. Οι καραμπινιέροι ρίχτηκαν με λύσσα απάνω του μα το παιδί δε δείλιασε. Τότε τον πυροβόλησαν. Το αγόρι έπεσε στο δρόμο πληγωμένο βαριά. Τα άλλα παιδιά όρμησαν ασυγκράτητα πάνω στους Ιταλούς φασίστες που το ‘βαλαν στα πόδια ντροπιασμένοι. Το ίδιο βράδυ στο Πολιτικό Νοσοκομείο που τον είχαν μεταφέρει, ο μικρός αγωνιστής ξεψύχησε. Ο πρώτος νεκρός μαθητής της Αντίστασης. Στις 26 Φλεβάρη, μέρα Σάββατο, οι μαθήτριες της «Λεύτερης Νέας», ΕΠΟΝίτισσες τώρα, πήγαν συνταγμένες στο σπίτι του Δρακόπουλου στην οδό Ερεσού, κρατώντας στις αγκαλιές τους τα πρώτα λουλούδια της άνοιξης. Ο κόσμος είχε βγει στα παράθυρα κι έκλαιγε. Αλλοι μαθητές εκείνη τη μέρα έγραψαν σε πολλά σημεία της οδού Ερεσού: Οδός Γιάννη Δρακόπουλου.

Παρά όμως τη μαζική και δυναμική αντίδραση του λαού, η κυβέρνηση των δοσίλογων θα προχωρούσε στο σχέδιο πολιτικής επιστράτευσης του ελληνικού λαού, ώστε ο ελληνικός λαός να υπηρετήσει τα σχέδια του Αξονα. Υπήρχε, λοιπόν, η πληροφορία ότι στις 5 Μάρτη ο Κ. Λογοθετόπουλος θα αναγγείλει επίσημα την πολιτική επιστράτευση. Τη μέρα εκείνη ξέσπασε θύελλα. Η γενική απεργία υπήρξε καθολική. Ο λαός της Αθήνας και του Πειραιά βρίσκεται στους δρόμους. Τα χωνιά τίθενται σε εφαρμογή. Ενα σύνθημα κυριαρχεί: «Κάτω η επιστράτευση».

Στη μάχη αυτή, η παρουσία της ΕΠΟΝ είναι ξεχωριστή και της ανήκει μεγάλο μερίδιο από τη νίκη. Το πρώτο φύλλο της «Νέας Γενιάς» περιγράφει ως εξής τη δράση της Οργάνωσης: «24 Φλεβάρη και 5 Μάρτη! Να, δύο ημερομηνίες που θα μείνουν ιστορικές. Κι αξέχαστες. Δυο μέρες που ο αθηναϊκός και πειραιώτικος λαός με τα νιάτα του αγωνίστηκε και σάρωσε τα σχέδια των καταχτητών και επέβαλε τη θέλησή του. Η νέα γενιά συμμετείχε σε πρωτοφανή όγκο και μαχητικότητα σ’ αυτές τις μάχες. Η 5η του Μάρτη ακόμα αποτέλεσε το πρώτο βάφτισμα της ΕΠΟΝ. Μια μεγάλη διαδήλωση νέων κοριτσιών και παιδιών διέσχισε τους κεντρικούς δρόμους της Αθήνας με κραυγές “ΚΑΤΩ Η ΕΠΙΣΤΡΑΤΕΥΣΗ – ΕΠΟΝ, ΕΠΟΝ”».

Λίγους μήνες αργότερα, η ΕΠΟΝ δίνει μια από τις σημαντικότερες μάχες, ενάντια στην επέκταση των Βούλγαρων φασιστών στην ελληνική Μακεδονία τον Ιούλη του 1943.

Η χιτλερική διοίκηση, μπροστά στα προβλήματα που αντιμετώπιζε από τον Κόκκινο Στρατό στο Ανατολικό Μέτωπο, αποφάσισε να παραχωρήσει ολόκληρη τη Μακεδονία και τη Θράκη στους Βούλγαρους φασίστες. Στις 7 Ιούλη ξεκινά η αντίσταση του λαού από τη Θεσσαλονίκη. Χιλιάδες νέοι και πλήθη λαού ξεκίνησαν με διαδήλωση από την Αποστόλου Παύλου. Το ίδιο βράδυ στη Νεάπολη μιλούν, σε συγκέντρωση λαού και νεολαίας, στελέχη του ΕΑΜ και της ΕΠΟΝ, ξεσηκώνοντας την πόλη. Τις επόμενες μέρες, σε Επτάλοφο, Νεάπολη, Τούμπα, Καλαμαριά κινητοποιούνται 50.000 λαού. Στις 10 Ιούλη κηρύσσεται παλλαϊκή απεργία. Την ίδια μέρα ξεσηκώνεται το Κιλκίς. Στις 17 η Εδεσσα, τα Γιαννιτσά. Ολη η Μακεδονία, με πρωτοπόρους το ΕΑΜ και την ΕΠΟΝ, δίνει τη μάχη ενάντια στο διαμελισμό της χώρας.

Τη μάχη αυτή, όμως, την έκρινε η ασύγκριτη σε μαζικότητα και μαχητικότητα διαδήλωση του λαού της Αθήνας, στις 22 Ιούλη 1943. Σε αυτή την πρωτοφανέρωτη μεγαλειώδη διαδήλωση, χιλιάδες λαού πλημμύρισαν το κέντρο της πρωτεύουσας.

Σε αυτή τη μάχη, οι κατακτητές ήταν αποφασισμένοι να χτυπήσουν. Τη στιγμή που οι σημαίες έχουν φτάσει στην οδό Ομήρου, μπροστά στην Τράπεζα της Ελλάδας, τα τανκς έρχονται.

Ενας σημαιοφόρος ΕΠΟΝίτης δέχθηκε κατάστηθα την πρώτη ριπή. Ηταν ο φοιτητής του Πολυτεχνίου, ο 21χρονος Θώμης Χατζηθωμάς. Μια κοπέλα ορμά, αρπάζει και σηκώνει τη σημαία από τον πεσμένο σημαιοφόρο και την ανεμίζει μπροστά απ’ το τανκ. Μια ριπή τη ρίχνει κάτω νεκρή. Και οι ερπύστριες περνούνε πάνω απ’ το άψυχο κορμί της. Ηταν 17χρονη φοιτήτρια της Γαλλικής Ακαδημίας η Παναγιώτα Σταθοπούλου.

Μια άλλη ΕΠΟΝίτισσα ορμά στο τανκ, σκαρφαλώνει και χτυπά τον τανκίστα στο πρόσωπο. Μια σφαίρα, τη ρίχνει κι αυτή νεκρή. Ηταν η 19χρονη Κούλα Λίλη, φοιτήτρια κι αυτή της Γαλλικής Ακαδημίας.

Στην οδό Αμερικής η 23χρονη ΕΠΟΝίτισα, η υφαντουργίνα Ολγα Μπακόλα ανέβηκε στο τανκ προσπαθώντας να πάρει το όπλο του Γερμανού. Δέχτηκε στο κορμί της έναν καταιγισμό από σφαίρες, τραυματίστηκε βαριά και άφησε την τελευταία της πνοή, μετά από 5 μέρες, στο νοσοκομείο.

Οι ΕΠΟΝίτες και οι ΕΠΟΝίτισσες που έπεσαν σ’ αυτή τη μάχη έφτασαν τους 22. Ομως η επέκταση της βουλγαρικής κατοχής σ’ ολόκληρη τη Μακεδονία ματαιώθηκε!

Πολύ σημαντικοί ήταν οι αγώνες που έδωσε η ΕΠΟΝ ενάντια στην πείνα, η οποία τότε θέριζε παιδιά και νεολαία.

Εδωσε άμεσα την κατεύθυνση ο αγώνας να έχει στόχο τη χορήγηση 100 δράμιων ψωμί τη μέρα και 8 δράμιων λάδι. Επίσης, αγωνίστηκε για την προστασία των μικρών παιδιών και την οργάνωση ψυχαγωγίας και αλληλεγγύης ανάμεσα στους νέους. Υπολογίζεται ότι, μόνον στις πόλεις, εξασφαλίστηκαν 220 οργανωμένα συσσίτια για 65.000 παιδιά.

Η εκπολιτιστική δραστηριότητα της ΕΠΟΝ υπήρξε τεράστια. Σχολεία και σχολές. Θέατρο και διασκέδαση. Διάδοση του αθλητισμού και των αθλητικών ιδεωδών. Πρωτοφανής εκδοτική δραστηριότητα. Ολα αυτά, αποτελούν τις κύριες δραστηριότητες της ΕΠΟΝ, στα χρόνια της δράσης της.

Οι κατακτητές, είχαν μετατρέψει τα περισσότερα σχολεία σε στρατώνες, σε αχούρια, ακόμη και σε φυλακές. Με πρωτοβουλία της ΕΠΟΝ και των Λαϊκών Αρχών, τα περισσότερα σχολεία άνοιξαν. Σε πολλές περιπτώσεις, δάσκαλοι ήταν ΕΠΟΝίτες. Στην Πελοπόννησο, στα καμένα χωριά, χτίστηκαν πρόχειρα σχολειά από ΕΠΟΝίτες. Ο αγώνας για τη μόρφωση των παιδιών και της νεολαίας, ήταν συνεχής, καθ’ όλη τη διάρκεια της Κατοχής.

Στη διάρκεια του αντάρτικου αγώνα δημιούργησε γεωργικές σχολές, 3 στη Ρούμελη και 2 στη Θεσσαλία. Παράλληλα, με τη συνεργασία των πιο φωτισμένων παιδαγωγών της Ελλάδας, μελέτησε ολόκληρο το εκπαιδευτικό πρόβλημα της χώρας και πρόγραμμα, που άρχισε να μπαίνει σε εφαρμογή από την Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ).

Γράφτηκαν σχολικά βιβλία με σύγχρονο προοδευτικό πνεύμα. Δύο αναγνωστικά για το Δημοτικό, το ένα με τίτλο «Τ’ αετόπουλα» για τη Γ’ και Δ’ τάξη και το άλλο με τίτλο «Ελεύθερη Ελλάδα» για την Ε’ και ΣΤ΄ τάξη. Τα βιβλία αυτά τυπώθηκαν σε 100.000 αντίτυπα και μοιράστηκαν – για πρώτη φορά στην ιστορία του ελληνικού κράτους – δωρεάν σε όλους τους μαθητές της Ελεύθερης Ελλάδας.

Η ανάπτυξη του θεάτρου ήταν πρωτόγνωρη για τα δεδομένα της εποχής. Το θέατρο, τόσο στο βουνό με τους ερασιτεχνικούς θιάσους των ΕΠΟΝιτών, όσο και στις πόλεις και μετά την αποχώρηση των κατακτητών, έπαιξε σπουδαίο ρόλο, όχι μόνο στη ψυχαγωγία των νέων, αλλά και στην πνευματική τους ανάπτυξη. Παίχτηκαν έργα γραμμένα από τον Βασίλη Ρώτα, τον Γεράσιμο Σταύρου, τον Γιώργο Κοτζιούλα, που επενδύθηκαν μουσικά και με τη συμμετοχή του μουσικοσυνθέτη Αλέκου Ξένου.

Η ΕΠΟΝ, όμως, έδωσε μεγάλη προσοχή και στην ενίσχυση και ανάπτυξη του αθλητισμού. Δημιουργήθηκαν εκατοντάδες αθλητικές ομάδες σε όλη τη χώρα. Ζωντάνεψε ο κλασικός αθλητισμός. Αναπτύχθηκε το ποδόσφαιρο και οι άλλες αθλοπαιδιές, σε σωστές βάσεις, τις υγιούς άμιλλας.

Παράλληλα εκατοντάδες χιλιάδες ΕΠΟΝίτες, ΕΠΟΝίτισσες και Αετόπουλα, δούλεψαν με ενθουσιασμό στο έργο της ανοικοδόμησης χωριών, δρόμων, γεφυριών κλπ. Μεγάλες μάχες δόθηκαν για τις αναδασώσεις, για την καταπολέμηση των λοιμωδών νόσων.

Μάχη κατά των ναρκωτικών

Από τις σπουδαιότερες μάχες που έδωσε η ΕΠΟΝ, ήταν μάχη ενάντια στα ναρκωτικών. Με ειδική καμπάνια μέσα από τις σελίδες του δημοσιογραφικού οργάνου του ΚΣ της Οργάνωσης, τη «Νέα Γενιά», αποκρούστηκε ο κίνδυνος των ναρκωτικών:

«ΟΧΙ ΧΑΣΙΣ ΑΛΛΑ ΕΚΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΣΤΗ ΝΕΟΛΑΙΑ!

Η ζωή των νέων δε βρίσκεται στους “ντεκέδες” όπου παραμονεύει ο πιο φρικτός θάνατος, αλλά:

• Στον αθλητισμό που θα τους χαρίσει σιδερένια κορμιά.

• Στις λέσχες και τις βιβλιοθήκες που θα τους μορφώσουν.

• Στις εκδρομές που τους φέρουν κοντά στην όμορφη και χαρούμενη Ελληνική φύση.

• Στις πολιτισμένες συντροφιές και γιορτές που θα τους γεμίσουν αισιοδοξία.

• Στις χορωδίες, τις φιλολογικές και καλλιτεχνικές συγκεντρώσεις που θα τους χαρίσουν ψυχική υγεία, δύναμη κι αγνή χαρά.

Μονάχα έτσι θα χτυπήσουμε στη ρίζα της τη διαφθορά. Μονάχα έτσι θα φτιάξουμε Ελληνόπουλα άξια της πατρίδας μας, με γερές ψυχές σε γερά κορμιά, γεμάτα δημιουργική δραστηριότητα, καμάρι των γονιών τους κι ελπίδα του Εθνους μας».

Το εκδοτικό έργο της ΕΠΟΝ υπήρξε τεράστιο. Εκατοντάδες παράνομες εφημερίδες και περιοδικά δημιουργήθηκαν και κυκλοφόρησαν στην κατοχή και μετά. Το δημοσιογραφικό όργανο του ΚΣ της ΕΠΟΝ, η «Νέα Γενιά», που εκδόθηκε τον Μάρτη του 1943, έφτασε τον Απρίλη του 1946 τα 45.000 φύλλα. Από την ίδρυση της ΕΠΟΝ, η αύξηση των εντύπων είναι αλματώδης. Μέσα σε ένα χρόνο ο ΕΠΟΝίτικος Τύπος καλύπτει το 83,5% του συνόλου των αντιστασιακών εντύπων. Μόνο στη Θεσσαλία, για παράδειγμα, το 1943, η ΕΠΟΝ εκδίδει 166 παράνομα περιοδικά.

Ανάμεσα στα άλλα κορυφαίες στιγμές στην ηρωική ιστορία της ΕΠΟΝ υπήρξαν το «Κάστρο του Υμηττού», και το σαμποτάζ στους κινητήρες των γερμανικών αεροπλάνων στο εργοστάσιο του Μαλτσινιώτη .

Το μεταβαρκιζιανό κράτος επιτέθηκε με λύσσα στην ΕΠΟΝ. Το 1946, πάνω από 1.500 ΕΠΟΝίτες δολοφονούνται. Χιλιάδες σέρνονται στα Στρατοδικεία. Αλλοι πηγαίνουν στις φυλακές και στις εξορίες.

Στις 28 Φλεβάρη του 1947, με απόφαση του Πρωτοδικείου της Αθήνας, αποφασίζεται η διάλυση της ΕΠΟΝ. Ανάμεσα στις κατηγορίες είναι ότι προσπάθησε να …«υποκλέψει το μυστικό της ατομικής βόμβας» και να το παραδώσει στους Σοβιετικούς! Παρ’ όλες τις διώξεις, η ΕΠΟΝ δε διαλύεται και περνά στην παρανομία όπου συνεχίζει τον αγώνα της. Στα τέλη του 1947 με τον περιβόητο Νόμο 509 τίθεται εκτός νόμου.

Η ΕΠΟΝ διαλύθηκε οριστικά το 1958, με απόφαση του ΚΚΕ να διαλύσει τις παράνομες οργανώσεις του και μαζί με αυτές και την ΕΠΟΝ.

Η ιστορία της ΕΠΟΝ, ιστορία αγώνων και θυσιών, έχει γραφτεί με χρυσά γράμματα και παρά τις προσπάθειες να σβηστεί από τη μνήμη του λαού μας, έχει ριζώσει στις καρδιές και τη συλλογική συνείδηση. Οι μάχες που έδωσαν οι ΕΠΟΝίτες και οι ΕΠΟΝίτισσες, δεν ήταν μόνο στα πεδία των μαχών, στο πλάι του ΕΛΑΣ. Ηταν κύρια μάχες για το κέρδισμα της νεολαίας και τη συστράτευσή της στις αγωνιστικές αξίες ζωής, που αντηχούν μέχρι και σήμερα στο πέρασμα των χρόνων.

*Ημεροδρόμος

 23 Φλεβάρη 1944: H ανατίναξη της γερμανικής «αμαξοστοιχίας SF-ZUG 53» στα Τέμπη από τους αντάρτες του ΕΛΑΣ

«Για τους σαμποταριστές μας δεν υπάρχουνε φραγμοί

Το φανέρωσαν στην πάλη, στα γεφύρια, στη γραμμή.

Τα χέρια κάτω από τη γη, τη γη την πατρική,

εκδίκηση στον κάθε εχθρό, ΕΚΔΙΚΗΣΗ – ΦΩΤΙΑ – ΦΩΤΙΑ!..»

(Από το τραγούδι των μπουρλοτιέρηδων του ΔΣΕ)

Τον Φλεβάρη του ’44 οι ναζί στην προσπάθειά τους να αντέξουν μπροστά στην επέλαση του Κόκκινου Στρατού, μετέφεραν δυνάμεις από τις κατεχόμενες περιοχές στο Ανατολικό Μέτωπο. Ήταν η περίοδος που οι Σοβιετικοί είχαν καταλάβει το Nτνεπροπετρόφσκ και κινούνταν επιθετικά προς τα υπόλοιπα προπύργια των Γερμανών στην Ουκρανία. Πήραν το Κριβόι Ρογκ και περικύκλωσαν δύο σώματα του γερμανικού στρατού στο Κορσούν.

Οι Γερμανοί επιτελείς μετέφεραν επειγόντως ενισχύσεις από τα κατεχόμενα κράτη. Σκοπός τους ήταν να δημιουργήσουν αντιπερισπασμό στον Κόκκινο στρατό και να μπορέσουν να απεγκλωβίσουν τα στρατεύματα, που ήταν υπό τις διαταγές του στρατηγού των Ες-Ες, Ζίλλε.

Από την Ελλάδα θα αναχωρούσαν, με το τρένο εξπρές «SF-ZUG ταχεία 53» μια επίλεκτη ομάδα των Ες Ες και αξιωματικοί της Βέρμαχτ. Επρεπε κάποιοι να τους σταματήσουν.

23 Φεβρουαρίου 1944.

Τμήμα του Τάγματος Μηχανικού Ολύμπου του ΕΛΑΣ, ανέλαβε να ματαιώσει τα σχέδια των Γερμανών που θα έφευγαν από την Ελλάδα. Ο διοικητής του τάγματος, Αντώνης Αγγελούλης, γνωστός ως Βρατσάνος και υπεύθυνος πολλών σαμποτάζ εις βάρος των Γερμανών, οργάνωσε την ανατίναξη της αμαξοστοιχίας.

Το Τάγμα Μηχανικού Ολύμπου του ΕΛΑΣ με διοικητή τον Βρατσάνο, αποτελούνταν από δύο λόχους σαμποτέρ, έναν λόχο πολυβόλων και 500 άντρες και έδρασε στην περιοχή του Ολύμπου, όπου την περίοδο 1942-1944 ανατίναξε συνολικά 48.000 μέτρα σιδηροδρομικών γραμμών, 36 γέφυρες, 47 σιδηροδρομικές εγκαταστάσεις, κατάστρεψε 20 αμαξοστοιχίες γεμάτες έμψυχο δυναμικό και πολεμικό υλικό και 12 ατμομηχανές, διέκοψε τη σιδηροδρομική συγκοινωνία για 1.324 ώρες και προκάλεσε στον εχθρό απώλειες 3.065 αξιωματικών και στρατιωτών.

Τοποθέτησαν τα εκρηκτικά 25 μέτρα από τη σιδηροδρομική γραμμή των Τεμπών και στη συνέχεια κατευθύνθηκαν στα γύρω βουνά, ώστε να επιτεθούν μετά την έκρηξη.

Την πυροδότηση θα έκανε ο Αγγελούλης μαζί με τον βοηθό του Φαρμακά. Ο Αγγελούλης ανέφερε: «Στην άκρη του αγωγού είχαμε ένα σύστημα πυροδότησης πρωτότυπο και τολμηρό: τρία καψύλια δυναμίτιδας και τρία κομμάτια βραδύκαυστο (φυτίλι), μήκους μόλις 1,5 εκατ., που ανάφτηκε απ’ ευθείας με εναύσματα και σπιρτάδα πάνω στον κύριο αγωγό».

Όταν πήρε σήμα ότι το τρένο των Γερμανών πλησίαζε, άναψε το φιτίλι και μια μεγάλη έκρηξη το έβγαλε εκτός πορείας, ρίχνοντας το στον Πηνειό.

Στη συνέχεια έδωσαν μάχη με τα πολυβόλα τους. Η ανατίναξή της αμαξοστοιχίας στοίχισε στους κατακτητές 450 νεκρούς, μεταξύ των οποίων ένας στρατηγός με το επιτελείο του και 150 αξιωματικοί της Βέρμαχτ. Συγχρόνως η ζημιά στις γραμμές του τρένου, καθυστερούσε τις μελλοντικές μετακινήσεις των Γερμανών που έχαναν τον πόλεμο.

Στην επιχείρηση αυτή ο θρυλικός αρχιμπουρλοτιέρης του ΕΛΑΣ (στη συνέχεια και του ΔΣΕ) Βρατσάνος τραυματίστηκε σοβαρά από θραύσμα στο κεφάλι και το τραύμα αυτό τον ταλαιπωρούσε μέχρι το τέλος της ζωής του.

Η στρατηγικής σημασίας ανατίναξη της γερμανικής αμαξοστοιχίας από το Τάγμα Μηχανικού Ολύμπου του ΕΛΑΣ, υπό την καθοδήγησή του Αντώνη Αγγελούλη (Βρατσάνου), θεωρείται ένα από τα μεγαλύτερα σαμποτάζ στην Ευρώπη κατά των Γερμανών ναζί.

Για την ανατίναξη της «SF-ZUG Ταχείας 53» και τα άλλα στρατιωτικά κατορθώματά του, ο Βρατσάνος παρασημοφορήθηκε από τον στρατάρχη Χάρολντ Αλεξάντερ, διοικητή των δυνάμεων της Μέσης Ανατολής και Ανώτατο Διοικητή των συμμαχικών δυνάμεων της Μεσογείου. Όμως, μετά την απελευθέρωση, σε μια «ασυνήθιστη» πράξη, ξένη προς τα «πρωτόκολλα» της βρετανικής αυτοκρατορίας, ο Βρατσάνος επισκέπτεται την αγγλική πρεσβεία στην Αθήνα και επιστρέφει τις τιμές σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την επέμβαση των Άγγλων στην Ελλάδα, καταγγέλλοντας το μεταβαρκιζιανό κράτος που καταδιώκει και εξασκεί φονική βία στους αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης.

«Για να πραγματοποιηθούν τα σπουδαία αυτά κατορθώματα, έδωσαν τη ζωή τους τριάντα από τα καλύτερα παλικάρια του μηχανικού και τέσσερα του πεζικού. Σαράντα δύο τραυματίστηκαν και πέντε έμειναν σακάτηδες. Πολλοί άλλοι, που ξεπερνούν τους εκατόν πενήντα, βρίσκονται σε κατάσταση προφυματική και πάσχουν από πλευρίτιδες, που τις άρπαξαν σε ολονύχτιες ενέδρες, κάτω από βροχές και χιονοθύελλες, κοντά στις σιδηροδρομικές γραμμές. Σήμερα αργοπεθαίνουν στα χωριά τους, χωρίς καμιά κρατική περίθαλψη και στοργή. Και δε φτάνει αυτό. Τα «εθνικά κομιτάτα», οι σούρληδες, οι εασαδίτες, που γέμισαν την εθνοφυλακή, τους δέρνουν και τους κάνουν λιώμα το κεφάλι στο πεζοδρόμιο με το τακούνι των παπουτσιών τους», θα γράψει το 1944 ο Βρατσάνος στο βιβλίο του «Βροντάει ο Όλυμπος», όπου περιγράφει τη δράση του Τάγματος Μηχανικού Ολύμπου και παράλληλα καταγγέλλει την τρομοκρατία του μεταβαρκιζιανού καθεστώτος και την παραχάραξη της ιστορίας της Αντίστασης από την αντίδραση και τους Άγγλους ιμπεριαλιστές.

Ο κομμουνιστής Αντώνης Αγγελούλης – Βρατσάνος με την αταλάντευτη πορεία ως το τέλος της ζωής του, μένοντας πιστός στις αρχές και στα ιδανικά για τα οποία δεν δίστασε ποτέ να αναμετρηθεί με τον θάνατο, πέρασε στο πάνθεον των ηρώων του λαϊκού επαναστατικού κινήματος που έμειναν για πάντα ήρωες στη λαϊκή συνείδηση και μνήμη.

Ο Βρατσάνος αφηγείται στο Ντοκυμαντέρ "ΧΡΟΝΙΚΟ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ" το 1985

https://www.youtube.com/watch?v=MN0grs-9B8g&feature=emb_logo

Αρχείο ΕΡΤ: από το Ντοκυμαντέρ "ΧΡΟΝΙΚΟ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ" (1985)

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ – ΑΝΑΦΟΡΕΣ

1) Αντώνη Αγγελούλη (Βρατσάνου), ΒΡΟΝΤΑΕΙ Ο ΟΛΥΜΠΟΣ, εκδόσεις Γνώσεις, 1944.

2) Αντ. Βρατσάνου, Αντισυνταγματάρχη Μηχανικού, ΤΟ ΜΑΖΙΚΟ ΣΑΜΠΟΤΑΖ. Άρθρο στο περιοδικό Δημοκρατικός Στρατός, τ. 3, Μάρτης 1949. ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟΣ ΣΤΡΑΤΟΣ, φωτογραφική αναπαραγωγή από τα πρωτότυπα τεύχη του περιοδικού «Δημοκρατικός Στρατός», τόμος Β΄, εκδόσεις Ριζοσπάστης, Αθήνα 1996.

3) Κώστα Λατίφη, Ο ΗΡΩΑΣ ΒΡΑΤΣΑΝΟΣ, άρθρο στην εφημερίδα «Τα Νέα» (30/10/2008).

4) Ιστολόγιο «Κατιούσα».

5) Εφημερίδα «Ριζοσπάστης».

*ethniki-antistasi-dse

 Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων, η θρυλική ΕΠΟΝ

Συμπληρώνονται 78 χρόνια από την ίδρυση, στις 23 Φεβρουαρίου 1943, της Ενιαίας Πανελλαδικής Οργάνωσης Νέων, της θρυλικής ΕΠΟΝ, της μεγαλύτερης οργάνωσης νεολαίας που δημιουργήθηκε ποτέ στη χώρα μας. Ένα από τα πιο δυναμικά κομμάτια της οργάνωσης, υπήρξε η ΕΠΟΝ Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, που πρωτοστάτησε στους αγώνες για την απελευθέρωση της χώρας από τους χιτλερικούς κατακτητές, ποτίζοντας το δέντρο της λευτεριάς με το αίμα δεκάδων φοιτητών μελών της.

Το φοιτητικό τμήμα της ΕΠΟΝ, υπήρξε ένα από τα πιό σημαντικά κομμάτια της ΕΠΟΝ στη Μακεδονία και τη Θράκη, συνέχεια της φοιτητικής συμμετοχής στα γεγονότα του Μάη του 1936, των ηρωϊκών παραδόσεων της ΟΚΝΕ και του ΕΑΜ Νέων.

Η ιδρυτική συνδιάσκεψη της ΕΠΟΝ Μακεδονίας-Θράκης, πραγματοποιήθηκε στις αρχές Απριλίου 1943 σε ένα σπίτι, στο Καραμπουρνάκι, με οργανωτή το στέλεχος του ΚΚΕ, Βαγγέλη Βασβανά, κατοπινό Γραμματέα της Οργάνωσης Θεσσαλονίκης. Αντίθετα από την ιδρυτική συνδιάσκεψη της Αθήνας, εδώ οι σύνεδροι ήταν κατά 100% φοιτητές, μέλη της ΟΚΝΕ, αντιπρόσωποι φοιτητικών και μαθητικών οργανώσεων.

Ανάμεσά τους, ήταν ο Β. Σακελλάρης της Νομικής, ο Κώστας Λιναρδάτος φοιτητής στην Αθήνα, η Κατίνα Καρρά του Πολυτεχνείου, ο Άνθιμος Χατζηανθίμου της Νομικής, ο Στράτος Ευστρατιάδης της Νομικής, η Κατίνα Βάρκα φιλόλογος, η Πιπίτσα Στήλου, ο Λεόντιος Τριανταφυλλίδης της Νομικής, ο Ν.Παναγής της Γεωπονικής, ο Πέτρος Δουλγεράκης της Δασολογίας, ο Σωκράτης Σιαπέρας της Γεωπονικής, ο Α. Σεπετίδης της Νομικής, ο Παύλος Διβέρης μηχανουργός κ.α..Γραμματέας της ΕΠΟΝ Μακεδονίας-Θράκης αναδείχτηκε από τη συνδιάσκεψη οεργάτης Βαγγέλης Βασβανάς και πρόεδρος ο καθηγγητής της Γεωπονικής, Δημήτριος Καβάδας, αδελφός του Αρχιεπισκόπου Θυατείρων και Μεγάλης Βρετανίας, Αθηναγόρα.

Ένοπλη δράση

Η ΕΠΟΝ του πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης οργάνωσε δύο υποδειγματικές ανταρτοομάδες, που με βάρκες από την Αρετσού πέρασαν στον Όλυμπο, με αρχηγούς τον Κύπριο Γιάννη Δρουσιώτη της Γεωπονικής, τον Σερραίο Παρίση Κατσαρό της Φιλολογίας, ήρωα της Μακρονήσου, τον Γρεβενιώτη Γιάννη Λόλα ή Λαοκράτη, της Γεωπονικής, που σκοτώθηκε σαν καπετάνιος διμοιρίας της ΕΠΟΝ της 10ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ κ.α.

Ανέδειξε επίσης πολλούς καπεταναίους του ΕΛΑΣ, όπως το θρυλικό καπετάνιο του 50ου Συντάγματος τιου ΕΛΑΣ, φοιτητή της Νομικής Κώστα Συνεφάκη ("Νικήτας") από το Λιβάδι της Ελασσόνας, που δολοφονήθηκε το Μάρτιο του 1945 από εθνοφύλακες. Επίσης, το Ναουσαίο Μαρίνο Μαρινέλη, φοιτητή Νομικής, φόβητρο των Γερμανών στο Βέρμιο, αργότερα ανάπηρο του ΔΣΕ. Ακόμη, τον Ρουμελιώτη Βασίλη Μωραϊτόπουλο (Παγώνη) και πολλούς άλλους.

Σε συνολικό αριθμό 2.500 φοιτητών που είχε το πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης εκείνη την εποχή, πάνω από 400 επονίτες φοιτητές πήραν το όπλο στην Κατοχή και πολέμησαν τους φασίστες κατακτητές στις τάξεις του ηρωϊκού ΕΛΑΣ. Δεκάδες ήταν επίσης οι ΕΠΟΝίτες φοιτητές της Θεσσαλονίκης που φοίτησαν στη σχολή αξιωματικών του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ (τη "Σχολή Σαράφη" όπως ονομάστηκε) και βγήκαν ανθυπολοχαγοί.

Αξίζει να σημειωθεί ότι στην πρώτη μεταπελευθερωτική παρέλαση της 25ης Μαρτίου 1945, μετά τη Βάρκιζα και με τρομοκρατία, παρά την αντίδραση του τότε πρύτανη και του καθηγητή γυμναστικής Κονταξόπουλου, το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης παρέλασε μπροστά στις τότε αρχές (τον στρατηγό Αβραμίδη και τον Γενικό Διοικητή Μακεδονίας Γεώργιο Μόδη), με επικεφαλής 310 φοιτητές αξιωματικούς και αντάρτες του ΕΛΑΣ, με τη σημαία του Πανεπιστημίου και ακολουθούσαν οι φοιτητές κατά σχολή, τραγουδώντας:

"Καμαρωτά χαρούμενα τα νιάτα

σαν σε χορό βαδίζουν πάντα μπρος..."

Είναι χαρακτηριστικό ότι από το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης δεν υπήρξε ούτε ένας φοιτητής προδότης, συνεργάτης των Γερμανών ή ταγματασφαλίτης. Αντιθέτως, υπήρξαν 68 επώνυμοι νεκροί ΕΠΟΝίτες φοιτητές και αρκετοί ανώνυμοι που δώσαν το άλυκο αίμα τους για τα ιδανικά της ΕΠΟΝ στον αγώνα για λευτεριά, εθνική ανεξαρτησία, δημοκρατία και κοινωνική πρόοδο.

Είναι σημαντικές οι περιπτώσεις θυσίας:

-Πάνος Δουλγεράκης της Δασολογίας, γραμματέας του ΕΑΜ Νέων Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Σκοτώθηκε από Γερμανούς και ταγματασφαλίτες στις 12 Μαίου 1944 στο συνοικισμό Χαριλάου.

-Γιώργος Λυκουριώτης της Νομικής. Σκοτώθηκε με βάρβαρο τρόπο τον Αύγουστο του 1944.

-Δέσποινα Κωνσταντινίδου της Φιλοσοφικής. Πιάστηκε και πέθανε κάτω από φριχτά βασανιστήρια τον Αύγουστο 1944

-Νίκος Μπαλής της Φιλοσοφικής. Εκτελέστηκε από τους Ναζί στις 3-3-1944 μαζί με 60 ακόμη πατριώτες στο 4 χιλιόμετρο του δρόμου Θεσσαλονίκης-Κιλκίς

-Γιώργος Αλεξανδρόπουλος, φοιτητής της Νομικής. Σκοτώθηκε στην πλατεία Τερψιθέας την άνοιξη 1944 ενώ μιλούσε με τηλεβόα.

-Δημήτρης Δάμπασης της Νομικής. Εκτελέστηκε στις 6-6-1944 μαζί με 100 ακόμη πατριώτες στο 4ο χλμ του δρόμου Θεσσαλονίκης-Κιλκίς και πάρα πολλοί άλλοι.

Η Παμμακεδονική Συνδιάσκεψη της ΕΠΟΝ

Η Παμμακεδονική Συνδιάσκεψη της ΕΠΟΝ πραγματοποιήθηκε στις 20 και 21 ΟΚτωβρίου 1943 στο ορεινό χωριό Καταφύγι των Πιέριων. Μεταξύ των αντιπροσώπων, ήταν και 25 επονίτες φοιτητές του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Τους αντιπροσώπους της Θεσσαλονίκης μόλις πέρασαν τον Αλιάκμονα τους υποδέχτηκε μία ομάδα ανταρτών του ΕΛΑΣ, με επικεφαλής το φοιτητή Ορέστη Τζώρτζη. Η συνδιάσκεψη, που την προσφώνησε και ο μητροπολίτης Κοζάνης Ιωακείμ, έδωσε φτερά και φούντωσε την ΕΠΟΝ σε πόλεις και τα χωριά της Μακεδονίας και της Θράκης.

Στην αντιπροσωπεία της Θεσσαλονίκης, όπως περιέγραψε ο Γιώργος Καφταντζής, συμετείχαν μεταξύ άλλων και οι: Βαγγένης Βασβανάς, Λευτέρης Ελευθερίου, Άνθιμος Χατζηανθίμου, Λεόντιος Τριανταφυλλίδης, Στράτος Ευστρατιάδης, Ισμήνη Τζώρτζη, Πάνος Θασίτης, Κούλα Ελευθεριάδου, Τάκης Χασηρτζόγγλου, Βαγγέλης Σακελλάρης, Γιώργος Αποστολίδης, Βασίλης Τρωϊάνος, Τέος Σαλαπασίδης, Τάντα Βελλίδου, Άννα Εφραιμίδου, Στέφανος Φαρδελλας, Μανώλης Βάσσος, Ανδρέας Σεπετίδης, Ηλίας Γαργάλας κ.α.

Αξίζει να προστεθεί ότι η ΕΠΟΝ Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης οργάνωσε τον εφεδρικό ΕΛΑΣ-ΕΠΟΝ Πανεπιστημίου, που περιφρουρούσε την αναγραφή συνθημάτων στους τοίχους, τους τηλεβόες, τις προκηρύξεις, τις "πεταχτές" συγκεντρώσεις. Επίσης εφεδροελασίτες φοιτητές μετείχαν στην περιφρούργηση εργατικών συνοικιών όπως της Τούμπας, της Καλαμαριάς, της Τριανδρίας, της Ακρόπολης, της Βάρνας από τις επιθέσεις των Γερμανών και των συνεργατών τους ταγματασφαλιτών.

Στη μάχη για την επιβίωση

Η Φοιτητική Επιτροπή Λέσχης (ΦΕΠ), δημιούργημα της ΕΠΟΝ, εξασφάλιζε συσσίτιο για 1.300 άπορους φοιτητές με διαβήματα στο Διεθνή Ερυθρό Σταυρό, με διαμαρτυρίες, απεργίες, υπομνήματα στην Πρυτανεία, τις γερμανικές και ελληνικές αρχές, στη Μητρόπολη και τον Ε.Ε.Σ.. Προσπαθούσε επίσης να ενισχύεται το συσσίτιο και με λαχανίδες, χαρούπια, σταφίδες και πληγούρι, καθώς και μπακαλιάρο από το Σουηδικό πλοίο "Χαλαρέν".

Η ΦΕΠ τον Ιούνιο 1944, πέτυχε να ακτινοσκοπηθούν 1.004 φοιτητές και βρέθηκαν ότι από αυτούς 157 έπασχαν από σοβαράς μορφής φυματίωση και 241 ελαφρά. Σε όλους χορηγήθηκε αυξημένη τροφή και χρηματική ενίσχυση.

Η δράση της ΕΠΟΝ Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

25 Μαρτίου 1943: Χιλιάδες φοιτητές-μαθητές με προπορευόμενη την ΕΠΟΝ Πανεπιστημίου, μετά τη δοξολογία στην Αχειροποίητο, συντεταγμένοι σε τετράδες, με την ελληνική σημαία μπροστά, διέσχισαν την οδό Αγίας Σοφίας, την παραλιακή Λεωφόρο Νίκης και έφτασαν μέχρι το Λευκό Πύργο, στεφανώνοντας το άγαλμα του Ναυάρχου Βότση και τραγουδώντας "τα ρόδα, τα τριαντάφυλλα της άνοιξης καμάρι, χάνουν την ομορφάδα τους στη σκλαβωμένη γη".

Στη συνέχεια, ανηφόρισαν για το Πανεπιστήμιο και στην οδό Πολωνίας (την κατοπινή Πρίγκηπος Νικολάου και σήμερα Αλεξ.Σβώλου), ο καθηγητής της φιλοσοφίας Χαράλαμπος Θεοδωρίδης, κλαίγοντας τους πέταξε από το μπαλκόνι του σπιτιού του την ελληνική σημαία, με την οποία οι φοιτητές τύλιξαν το άγγαλμα του ήρωα του '21 Καρατάσου, απέναντι από το Πανεπιστήμιο. Τότε έκαναν την εμφάνισή τους οι Γερμανοί της Φελντ τζανταρμερί ( οι λεγόμενοι "Πεταλάες") που συνέλαβαν αρκετούς φοιτητές που τους απέλυσαν όμως λίγο αργότερα με κινητοποιήσεις του φοιτητόκοσμου.

9 Απριλίου 1943: Επέτειο της κατάληψης της Θεσσαλονίκης από τους Γερμανούς, κηρύχτηκε παμφοιτητική απεργία. Στη συγκέντρωση που έγινε στη φοιτητική λέσχη, ο καθηγητής της Χημείας Καβασιάδης, ικέτευε τους διαμαρτυρόμενους φοιτητές να λύσουν την απεργία και να μη προκαλούν τους Γερμανούς. Σε απάντηση, όλη την ώρα της κινητοποίησής τους, οι φοιτητές τραγουδούσαν τον εθνικό ύμνο "Χαίρε, ω, χαίρε λευτεριά".

16 Απριλίου 1943: Πολιτική επιστράτευση. Ο δοσίλογος πρωθυπουργός στρατηγός Τσολάκογλου ανακοινώνει ότι "οι νέοι της Ελλάδος θα επιστρατευθούν για τους σκοπούς του άξονα". Σαν απάντηση στο διάταγμα της προδοτικής κυβέρνησης, η Θεσσαλονίκη γεμίζει με συνθήματα: "Κάτω η επιστράτευση", "όχι εργάτες για τη Γερμανία" κ.α. Πάνω από 1.000 φοιτητές συγκεντρώθηκαν στην αίθουσα συσσιτίου που ήταν στο Βασιλικό Θέατρο, δίπλα στο Λευκό Πύργο, με σκοπό να ξεκινήσουν διαδήλωση προς τη Γενική Διοίκηση, που στεγάζονταν τότε στην οδό Τσιμισκή, στη σημερινή Τράπεζα Ελλάδος με διοικητή τον Σιμωνίδη.

Μόλις άρχισαν οι ομιλίες, τα συνθήματα και τα τραγούδια, οι φοιτητές μπλοκαρίστηκαν από την "Εκατονταρχία" (εξαρτημένη από τους Γερμανούς χωροφυλακή) και τους "Πεταλάδες. Ύστερα από τρεις προθεσμίες που τις έδινε με τηλεβόα ο μοίραρχος Μαρινάκης να βγουν και να διαλυθούν ήσυχα χωρίς να τους πειράξουν, δόθηκε μάχη σώμα με σώμα. Αυτοί χτυπούσαν με τους υποκόπανους των όπλων και οι φοιτητές αμύνονταν με καρέκλες, ξύλα και γροθιές μέχρι που κατάφεραν να τους απωθήσουν και κλειδαμπαρώθηκαν.

Σε δεύτερη φάση οι λυσασμενοι "Πεταλάδες", με διαταγή του περιβόητου Μαξ Μέρτεν, που ήταν απέναντι στο πάρκο, έσπασαν τις πόρτες πυροβολώντας, βρίζοντας και χτυπώντας συνέλαβαν 186 φοιτητές και φοιτήτριες και τους έκλεισαν στο στρατόπεδο Παύλος Μελάς ως ομήρους, έτοιμους για εκτέλεση με το πρώτο σαμποτάζ. Οι υπόλοιποι φοιτητές κατάφεραν να διαφύγουν από το πίσω μέρος, μέσα από τη θάλασσα.

Επί μία εβδομάδα μετά από πρωτοφανείς κινητοποιήσεις καθηγητών, γονιών φοιτητών στους Μέρτεν, Σιμωνίδη και τον μητροπολίτη Γεννάδιο, τους απέλυσαν όλους Μεγάλη Παρασκευή 23 Απριλίου 1943. Ενώ τελικά η επιστράτευση εκείνη ματαιώθηκε μετά τις μεγαλειώδεις κινητοποιήσεις σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη.

Εκπολιτιστικός Όμιλος Πανεπιστημίου (ΕΟΠ)

Ιδρύθηκε τον Αύγουστο του 1944, δημιούργημα της ΕΠΟΝ Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης με έξι τμήματα φιλολογικό, θεατρικό, μουσικό αθλητικό, εικαστικών τεχνών και εκδόσεων. Ο ΕΟΠ εξέδωσε το περιοδικό ¨Ξεκίνημα" που πραγματοποίησε 12 εκδόσεις, μοναδικό έντυπο για την εποχή που έφερνε ζεστό μήνυμα ελπίδας και λευτεριάς στους φοιτητές και στο λαό, παρ' όλο που η γερμανική λογοκρισία αγρυπνούσε. Πρόεδρος του Ομίλου, ήταν ο καθηγητής της Βοτανικής Δημήτριος Καβάδας που ήταν ταυτόχρονα και πρόεδρος της ΕΠΟΝ Μακεδονίας-Θράκης.

Στις 1-7-1944: Η ποδοσφαιρική ομάδα του ΕΠΟ έπαιξε με τον "Άρη" Θεσσαλονίκης σε έναν αγώνα οι εισπράξεις του οποίου διατέθηκαν για τους φυματικούς φοιτητές.

Στις 13-8-1943: Ποδοσφαιρικός αγώνας με την "Ένωση Θράκης" με τις εισπράξεις να διατίθενται για τους ανάπηρους του πολέμου 1940-1941.

Το Νοέμβριο του 1943, οργανώθηκε μεγάλη αθλητική γιορτή με το Λύκειο Ελληνίδων Θεσσαλονίκης, όπου επικράτησε πατριωτική έξαρση με τους δημοτικούς χορούς και τα τραγούδια, αλλά επίσης και εκθέσεις ζωγγραφικής, γλυπτικής και γελοιογραφίας στο "Άσυλο του Παιδιού".

Εκείνες τις εκδηλώσεις ο πρόεδρος της ΕΠΟΝ Μακεδονίας-Θράκης Δημήτριος Καβάδας τις είχε χαρακτηρίσει ως "αποτελεσματική αντίδραση των Ελλήνων στο λήθαργο... ξύπνημα του ελληνισμού απο τη νάρκη που τον έρριξαν τα πολεμικά γεγονότα".

Εκτός από όλα αυτά ο ΕΟΠ οργάνωσε θεατρικές παραστάσεις, χορωδία, ορχήστρα που έδινε συναυλίες, ρεσιτάλ, απαγγελίες, διαλέξεις κλπ. Και όλα αυτά, κάτω από τη μύτη της Γκεστάπο και της ελληνικής λογοκρισίας. Εκδηλώσεις που έδωσαν ελπίδα, αισιοδοξία, πατριωτική ανάταση αλλά και χρηματική ενίσχυση στους φυματικούς φοιτητές και το φοιτητικό συσσίτιο.

Καθηγητές που βοήθησαν την ΕΠΟΝ Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

Γιάννης Ιμβριώτης της Φιλοσοφικής: Δίδασκε κρυφά μαθ΄γηματα Μαρξισμού. Στις αρχές Ιουνίου 1944 κλείσθηκε από τους Γερμανούς στο στρατόπεδο "Παύλος Μελάς".

Δημήτριος Καβάδας της Γεωπονικής: Πρόεδρος της ΕΠΟΝ Μακεδονίας-Θράκης, αδελφός του Οικουμενικού Πατριάρχη Αθηναγόρα. Συνελήφθη από τους Γερμανούς τον Ιούνιο του 1944 και κλείσθηκε στο "Παύλος Μελάς". Απολύθηκε λίγες ημέρες πριν την απελευθέρωση.

Νικόλαος Ρουσόπουλος της Γεωργικής Χημείας. Στο σπίτι του, Τσιμισκή 400, γίνονταν συχνά συγκεντρώσεις της ΕΠΟΝ. Η κόρω του Δέσποινα, φοιτήτρια του Χημικού και οι γιοί του Χρήστος (Νομικής) και Παύλος (Γεωπονίας) κλείστηκαν από τους Γερμανούς στο "Παύλος Μελάς).

Χαράλαμπος Θεοδωρίδης, ιστορία της φιλοσοφίας. Ο ηρωϊκός "Μπάμπης" των φοιτητών. Κάθε του διάλεξη στο αμφιθέατρο του Πανεπιστημίου, με οργανωτή την ΕΠΟΝ, γέμιζε από εκατοντάδες φοιτητές, μαθητές αλλά και εργαζόμενους που εκστασιάζονταν με τα ιδανικά της ελευθερίας, της δημοκρατίας, του πατριωτισμού, του σοσιαλισμού.

Γεώργιος Τενεκίδης διεθνούς δικαίου: Πιάστηκε τον Ιούνιο του 1944 από τη γερμανική στρατιωτική αστυνομία SD και κακοποιήθηκε στο άντρο τους, την πρώην κλινική Βαγιανού στην Ανάληψη.

Αντώνιος Σιγάλας βυζαντινής φιλολογίας. Τον συνέλαβαν οι κατακτητές, τον βασάνισαν και τον έκλεισαν σε στρατόπεδο συγκέντρωσης.

Κώστας Τζώνης βιολογίας. Υπέστη διώξεις από τους κατακτητές αλλά και το μετά την απελευθέρωση ανώμαλο καθεστώς.

Γιάννης Ξανθάκης, μαθηματικών. Με αντιστασιακή δραστηριότητα, μέλος του Δ.Σ. του ΕΟΠ.

Δημήτριος Καρανίκας, νομικής. Συμμετείχε στην Εθνική Αντίσταση, μέλος του Δ.Σ. του Εκπολιτιστικού Ομίλου Θεσσαλονίκης.

Πηγή: Τα στοιχεία και οι φωτογραφίες προέρχονται από τα βιβλία του Γιώργου Καφταντζή "Το πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης στον καιρό της κατοχής", του Λευτέρη Ελευθερίου "Το Πολυτεχνείο και η ΕΠΟΝ Θεσσαλονίκης στην Εθνική Αντίσταση" και του Γιώργου Φαρσακίδη "Σε άνιση μάχη...", καθώς και από μαρτυρίες

Αναρτήθηκε από Σπύρος Κουζινόπουλος

farosthermaikou.blogspot.com

 Ίδρυση του ΕΛΑΣ, 16 Φλεβάρη 1942.

Αντάρτης, κλέφτης, παλικάρι πάντα είν’ ο ίδιος ο λαός

Το πρώτο δεκαήμερο του Γενάρη του 1942 συνήλθε η 8η Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ. Στην απόφαση της Ολομέλειας διατυπώνονταν οι άμεσοι και απώτεροι σκοποί του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα και γινόταν έκκληση στο λαό και τα πολιτικά κόμματα να ενωθούν στην πάλη για την απελευθέρωση της Ελλάδας.

Η 8η Ολομέλεια τόνιζε ιδιαίτερα ότι:

«Ο εθνικοαπελευθερωτικός ανταρτοπόλεμος έχει πρωτεύουσα σημασία για την απελευθέρωση της χώρας από τον ξενικό ζυγό. Οι κομμουνιστές πρέπει να μαζικοποιήσουν και να επεκτείνουν το αντάρτικο κίνημα στην ύπαιθρο, να περιφρουρήσουν τον εθνικοαπελευθερωτικό του χαρακτήρα…».

Το Γενάρη του 1942 οι Κεντρικές Επιτροπές του ΚΚΕ και του ΕΑΜ συμφώνησαν να κάνουν επίσημα γνωστή την απόφασή τους για τη δημιουργία του νέου στρατού της Αντίστασης με την ονομασία Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός (ΕΛΑΣ). Με τις ίδιες αποφάσεις, η Κεντρική Στρατιωτική Επιτροπή που καθοδηγούνταν από το ΕΜΑ και ήταν το ανώτατο μέχρι τότε στρατιωτικό επιτελείο του ένοπλου αγώνα, ανασυγκροτήθηκε, διευρύνθηκε και μετονομάστηκε σε Κεντρική Επιτροπή του ΕΛΑΣ. Επίσης, ο Αρης Βελουχιώτης στάλθηκε οριστικά στο βουνό για να αρχίσει την οργάνωση του ΕΛΑΣ στη Ρούμελη.

Στις 16 Φλεβάρη του 1942 κυκλοφόρησε πλατιά η Ιδρυτική Προκήρυξη του ΕΛΑΣ. Σ’ αυτή διατυπώνονται οι σκοποί του λαϊκού στρατού που ήταν:

1) Αγώνας για την απελευθέρωση της χώρας από τους ξένους κατακτητές.

2) Περιφρούρηση των κατακτήσεων του λαού και των ελευθεριών του εναντίον κάθε επιβουλής.

3) Εξασφάλιση της τάξης μέχρι τη διεξαγωγή εκλογών, ώστε ο λαός να μπορεί να εκφράσει πραγματικά ελεύθερα τη θέλησή του, για το πολίτευμα και την κυβέρνησή του.

Με βάση την πείρα που συγκεντρώθηκε στη φωτιά του αγώνα εναντίον των κατακτητών, το ΚΚΕ και το ΕΑΜ καθόρισαν το χαρακτήρα του στρατού, του ΕΛΑΣ και χάραξαν βασικά τη στρατηγική και την τακτική του. Ο ΕΛΑΣ έπρεπε να γίνει λαϊκός απελευθερωτικός στρατός, ένοπλο τμήμα του λαού, τιμωρός των εχθρών του, υπερασπιστής της ζωής και της περιουσίας του, ικανός να απελευθερώσει τη χώρα από τους κατακτητές. Αποστολή που εκπλήρωσε μέχρι τέλους, δημιουργώντας το έπος της Εθνικής Αντίστασης.

Στη φωτιά του αγώνα

Η τακτική του ΕΛΑΣ πρόβλεπε την όσο το δυνατόν πιο συντονισμένη διεξαγωγή του ανταρτοπολέμου και τη βαθμιαία ανάπτυξή του σε παλλαϊκό πόλεμο κατά των κατακτητών και των συνεργατών τους. Τη συνεχή απασχόληση και τη φθορά του εχθρού. Την προοδευτική απελευθέρωση της υπαίθρου, αρχίζοντας από τις ορεινές περιοχές και στη συνέχεια τη διεύρυνσή τους και τη μετατροπή τους σε βάσεις εξόρμησης του ΕΛΑΣ για τη μεταφορά του πολέμου όλο και πιο κοντά στα κέντρα και τις συγκοινωνιακές αρτηρίες του κατακτητή. Στα τέλη του 1942, η δύναμη του μόνιμου και του εφεδρικού ΕΛΑΣ πλησίαζε τις 6.000 μαχητές.Ως τις αρχές του φθινοπώρου του 1942, η δράση του ΕΛΑΣ απέβλεπε κυρίως στο ξεκαθάρισμα της υπαίθρου από τους συνεργάτες του εχθρού. Από το Σεπτέμβρη, όμως, του 1942, ο ΕΛΑΣ πέρασε σε πιο έντονη δράση κατά των κατοχικών στρατευμάτων και άρχισε να προκαλεί σοβαρά πλήγματα στον εχθρό, όπως με την επιχείρηση του Γοργοπόταμου, στις 24 προς 25 Νοέμβρη.

Από τις αρχές του 1943, το ένοπλο κίνημα αναπτύσσεται ραγδαία. Στη Στερεά,στη Θεσσαλία,στην Ηπειρο,στη Μακεδονία,στη Θράκη,στην Πελοπόννησο,στα νησιά, χιλιάδες πατριώτες πυκνώνουν τις γραμμές του ΕΛΑΣ. Από το Δεκέμβρη του 1942 μέχρι το Μάη του 1943, που ιδρύθηκε το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ,ο λαϊκός στρατός τριπλασίασε σχεδόν τις δυνάμεις του και ξεπέρασε τις 12.000 μόνιμους αντάρτες.

Με την ίδρυση, στις 2 Μάη του 1943, του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ, που το αποτελούσαν ο συνταγματάρχης Στέφανος Σαράφης,στρατιωτικός διοικητής, ο Αρης Βελουχιώτης,καπετάνιος και ο Ανδρέας Τζήμας,αντιπρόσωπος του ΕΑΜ, ο λαϊκός απελευθερωτικός στρατός απέκτησε κεντρική διοίκηση, που εξασφάλιζε ενιαία και συντονισμένη καθοδήγηση και διεύθυνση του ένοπλου αγώνα. Το ΓΣ συνέβαλε στην αύξηση της δύναμης του ΕΛΑΣ και προώθησε το πρόβλημα της στελέχωσής του με μονίμους και εφέδρους αξιωματικούς του αστικού στρατού και με στελέχη που αναδείχθηκαν στην πάλη κατά των κατακτητών. Είναι χαρακτηριστικό ότι τον Αύγουστο του 1943 από τη Σχολή Αξιωματικών του ΕΛΑΣ αποφοίτησαν συνολικά 1.260 ανθυπολοχαγοί.Ο ΕΛΑΣ εφάρμοσε την τακτική των υποχωρητικών ελιγμών, όταν ο συσχετισμός των δυνάμεων δεν ήταν ευνοϊκός και της επίθεσης, όταν εξασφάλιζε υπεροχή δυνάμεων ή κατείχε το πλεονέκτημα του αιφνιδιασμού. Το ΓΣ από την πρώτη στιγμή της ίδρυσής του επιδίωξε και πέτυχε την ένταση της επιθετικής δραστηριότητας του ΕΛΑΣ κατά των εχθρικών φρουρών που ήταν εγκαταστημένες στον κορμό της Πίνδου και στις συνεχόμενες ορεινές περιοχές, καθώς και κατά των αρτηριών επικοινωνίας και ανεφοδιασμού του εχθρού. Ετσι δημιουργήθηκε μια σχετικά σταθερή ελεύθερη περιοχή με κέντρο την οροσειρά της Πίνδου.

Η ίδρυση της Πολιτικής Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ) στις 10 Μάη 1944 εγκαινίασε καινούρια περίοδο ορμητικής ανόδου του κινήματος Εθνικής Αντίστασης. Τα τμήματα του ΕΛΑΣ, που στο μεταξύ συμπληρώθηκαν και ανασυγκροτήθηκαν, διεξάγουν σκληρές μάχες με τον εχθρό σε όλη τη χώρα. Η Ελλάδα ολόκληρη μετατράπηκε σε πραγματικό μέτωπο.

Στο μεταξύ, με την προέλαση του Κόκκινου Στρατού, δημιουργήθηκαν τον Αύγουστο και το Σεπτέμβρη του 1944 οι προϋποθέσεις για το πέρασμα των δυνάμεων της Αντίστασης σε γενική επίθεση για την απελευθέρωση της χώρας. Ο ΕΛΑΣ διέθετε σημαντικές δυνάμεις. Ο μόνιμος ΕΛΑΣ αριθμούσε 50.000 μαχητές και αξιωματικούς. Υπήρχαν, επίσης, 30.000 έφεδροι μαχητές του ΕΛΑΣ οργανωμένοι στρατιωτικά. Την ίδια ώρα, περισσότερα από 1.500.000 ήταν τα μέλη του ΕΑΜ,από τα οποία 300.000 μέλη του ΚΚΕ,ενώ 400.000 ήταν τα μέλη της ΕΠΟΝ.

Από δω και μπρος, ο ΕΛΑΣ καταδιώκει αμείλικτα τον εχθρό, που υποχωρεί και του καταφέρνει ισχυρά πλήγματα. Απελευθερώνει τη μια μετά την άλλη τις πόλεις και τις περιοχές της χώρας. Στις 12 Οκτώβρη 1944, απελευθερώθηκε η πρωτεύουσα, η αδάμαστη Αθήνα, και στις 30 Οκτώβρη η Θεσσαλονίκη.Στις 3 Νοέμβρη 1944, και οι τελευταίες δυνάμεις του εχθρού εγκαταλείπουν την αιματοποτισμένη ελληνική γη. Ο ΕΛΑΣ κατά την απελευθέρωση ξεπέρασε τις 130.000, από τις οποίες οι 80.000 στο μόνιμο ΕΛΑΣ.

Ο ΕΛΑΣ απελευθέρωσε την Ελλάδα πριν αποβιβαστούν οι αγγλικές δυνάμεις του Σκόμπι, οι οποίες στην πραγματικότητα έρχονταν, όχι για να πολεμήσουν, αλλά για να αφοπλίσουν τον ΕΛΑΣ, πράγμα το οποίο επιβεβαιώθηκε με τα γεγονότα του Δεκέμβρη του ’44 και όσα ακολούθησαν.

O όρκος του ΕΛΑΣίτη

Ο επίσημος “Ορκος του ΕΛΑΣίτη”,καθιερωμένος με απόφαση της ΠΕΕΑ (Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης) – “Κυβέρνησης του Βουνού”, το 1944 ήταν ο εξής:

«Ορκίζομαι ότι θα αγωνιστώ έως την τελευταία σταγόνα του αίματός μου για την πλήρη απελευθέρωση, ακεραιότητα και ανεξαρτησία της πατρίδας. Για την περιφρούρηση των συμφερόντων του ελληνικού λαού και την αποκατάσταση και κατοχύρωση των κυριαρχικών δικαιωμάτων του. Για τον σκοπό αυτό θα υπακούω στις πράξεις και αποφάσεις της ΠΕΕΑ και θα εκτελώευσυνείδητα και πειθαρχικά τις εντολές και οδηγίες των ανωτέρων μου καιθα αποφεύγω κάθε πράξη που θα με ατιμάζει σαν άτομο και σαν αγωνιστή του ελληνικού λαού».

*imerodromos.

 Χιονισμένος ο ανδριάντας του Καπετάνιου στην Πλατεία Λαού στη Λαμία, την πατρίδα του Άρη Βελουχιώτη ... σήμερα 14 Φλεβάρη 2021

 Εκδήλωση για τη Συμφωνία της Βάρκιζας

Οι εκδόσεις ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ σας καλούν σε διαδικτυακή εκδήλωση - συζήτηση με τιτλο:

"Συμφωνία της Βάρκιζας - η αδύνατη δημοκρατική διευθέτηση"

Σήμερα το απόγευμα

Παρασκευή 12 Φεβρουαρίου 2021, στις 19:30

Ομιλητές:

Προκόπης Παπαστράτης, ομότιμος καθηγητής ιστορίας,

Μιχάλης Λυμπεράτος, ιστορικός

Συντονισμός: Λη Σαράφη, ιστορικός

Το λινκ της εκδήλωσης:

https://us02web.zoom.us/j/88515388839...

και στη σελίδα στο Facebook : https://bit.ly/2OtIQxK