Το βάπτισμα του πυρός για τον ΕΛΑΣ στην Γκιόνα

Από τo πρωί της 16ης Σεπτεμβρίου (1942) ο συνταγματάρχης Salvo Catolfi Salvoni, φρούραρχος της Λαμίας και διοικητής του 14ου Συντάγματος της Μεραρχίας Pinerolo, «καθόταν σε αναμμένα κάρβουνα».

Η ζώνη ευθύνης του περιελάμβανε όλη τη Φθιώτιδα, ένα κομμάτι στα νότια της Μαγνησίας (περιοχή Αλμυρού), την περιοχή γύρω από το Καρπενήσι καθώς και τη βόρεια πλευρά της Φωκίδας. Από τον Αύγουστο ακόμη o Salvoni γίνεται μάρτυρας πληθώρας περιστατικών που ταράζουν την «επικράτειά του».

Επιθέσεις σε ταχυδρομικά αυτοκίνητα, εκτελέσεις συνεργατών των Ιταλών και ομάδες ανταρτών να διατρέχουν με θράσος τα χωριά. Aπό τις αρχές του Σεπτεμβρίου ο Salvoni, σε συνεργασία με την προϊστάμενη Μεραρχία (Pinerolo) και το εποπτεύον ΙΙΙ C.A. (3o Σώμα Στρατού), έθεσε σε εφαρμογή το σχέδιο «Operazioni nella zona del Oros Oite» και με όλες τις δυνάμεις που διέθετει περικύκλωσε την Oίτη με σκοπό την εκμηδένιση κάθε αντάρτικης δραστηριότητας.

Ο Salvoni όμως αγνοούσε ότι από τα τέλη κιόλας του Αυγούστου, η κύρια ομάδα των banditi έχει αφήσει τη Φθιώτιδα και πέρασε στην Γκιώνα. Την αποτελούν καμιά δωδεκαριά αποφασισμένοι άνδρες.

Στηρίζονται στο δίκτυο των ΕΑΜικών οργανώσεων, που αρχίζει να εξαπλώνεται δυναμικά. Είναι ένα μίγμα παλιών αριστερών αγωνιστών και νεότερων εμπειροπόλεμων αλβανομάχων, οι περισσότεροι από τη Δυτική Φθιώτιδα με καπετάνιο/αρχηγό τους έναν Λαμιώτη 37χρονο γενειοφόρο που συστήνεται στα χωριά ως ταγματάρχης Πυροβολικού- Αρης Βελουχιώτης. Η πορεία τους προς την Γκιόνα θα είναι θυελλώδης.

Ορμητική είσοδος στα χωριά, φλογερά καλέσματα σε νέα εθνεγερσία, τα οποία προκαλούν ενθουσιασμό. Σύντομα η ομάδα θα αυξήσει τη δύναμή της, με την ενσωμάτωση σε αυτήν και κάποιων άλλων, μικρότερων ομάδων.

Μια πρώτη περίπτωση είναι αυτή κάποιων φυγόδικων που έχουν κρυψώνα το βουνό από καιρό. Σκληροτράχηλοι ορεσίβιοι, εχθροί κάθε μορφής εξουσίας.

Το μήνυμα του αρχηγού προς αυτούς ήταν απλό και σαφές. «Το βουνό δεν μας χωράει και τους δύο. Ή μαζί μας ενάντια στον κατακτητή ή εναντίον μας».

Ετσι θα προσχωρήσουν οι περίφημοι Καραλιβαναίοι (Δήμος Καραλίβανος, Θεοχάρης Πολύχρονος), ο Θύμιος Μπάφας, ο Πλατσικολούκας και ο ενθουσιώδης Γιώργος Φουσέκης.

Μια άλλη είναι αυτή του Στάθη Τζιβάρα, από το Οινοχώρι, πλαισιωμένη από τον Βλαχοθανάση και 2-3 άλλους πλιατσικολόγους, που αντιμετωπίζουν από την αρχή την περιφρόνηση των Καραλιβαναίων.

Τελευταία προσχώρηση είναι αυτή της «8ης Ομάδας Παρνασσίδας». Μια ξεχωριστή ομάδα μορφωμένων ιδεαλιστών, όπως ο Γιάννης Αλεξάνδρου/Διαμαντής, ο Γιώργος Χουλιάρας/Περικλής, ο Λουκάς Καθούλης /Αριστείδης και πέντ'-έξι ακόμη συναγωνιστές τους με εξέχοντα μέλος της ομάδας τον εμβληματικό, μόνιμο ανθυπίλαρχο Δημήτριο Δημητρίου/Νικηφόρο.

Με την ομάδα του να υπερβαίνει πλέον τα 30 άτομα ο Αρης θα δώσει το πρώτο συμβολικό χτύπημα σε αυτό που πιο εμφατικά αντιπροσωπεύει το «παλιό» κράτος.

Εδώ και μέρες ένα μεγάλο απόσπασμα της Χωροφυλακής κινείται στα χωριά της Βόρειας Φωκίδας. Σκοπός του η εμπέδωση της αίσθησης της «νομιμότητας» διά της ισχύος και, το σπουδαιότερο, η διασφάλιση της είσπραξης του παρακρατήματος, όπως επιβάλλουν οι κατοχικές αρχές.

Το πρωινό της 15ης Σεπτεμβρίου θα βρει ένα τμήμα του αποσπάσματος στην Ντρέμισα (Πανουργιά) περικυκλωμένο που σύντομα, ύστερα από κάποιους πυροβολισμούς, θα αναγκαστεί, μάλλον πρόθυμα, να παραδοθεί στους αποφασισμένους αντάρτες.

Και σαν να μην έφτανε αυτό ο ενωμοτάρχης Κουφοσίμος θα οδηγηθεί στο τηλέφωνο για να καλέσει και τα άλλα τμήματα που βρίσκονται στα γειτονικά χωριά Μαυρολιθάρι, Κουκουβίστα (Καλοσκοπή) και Γκούρα (Πυρά) να σπεύσουν επειγόντως σε βοήθεια.

Αποτέλεσμα οι καλοστημένες ενέδρες στους αντίστοιχους δρόμους να αυξήσουν τον αριθμό των αιχμάλωτων χωροφυλάκων στο σύνολο της αρχικής δύναμής τους.

Ο Salvoni θα πληροφορηθεί το γεγονός την επομένη (16/9) και θα συνειδητοποιήσει έντρομος ότι ο ιταλικός στρατός είναι χωρίς «εγχώρια» υποστήριξη.

Και ενώ ο τόπος έχει βουίξει με φήμες για ρίψεις πολεμικού υλικού από συμμαχικά αεροπλάνα στην Γκιόνα, οι δικές του δυνάμεις βρίσκονται καθηλωμένες γύρω από την Οίτη. Η μέρα του θα αναλωθεί σε ατελείωτες διαβουλεύσεις με τις προϊστάμενες διοικήσεις και τελικά, πρωί πρωί της 17ης Σεπτεμβρίου, θα καλέσει σε βοήθεια τον αντισυνταγματάρχη Ventura, στη Λιβαδειά.

Ο Ugo Ventura διοικεί το Ι/44 τάγμα της Forli. Επειτα από πυρετώδεις προετοιμασίες 5 αξιωματικοί και 86 υπαξιωματικοί και οπλίτες, αφού εφοδιάστηκαν με πυρομαχικά και ξηρά τροφή για 6 ημέρες, επιβιβάστηκαν σε 5 φορτηγά.

Στις 12.30 η φάλαγγα αναχώρησε εσπευσμένα με κατεύθυνση τη Γραβιά, με τον λοχαγό Luigi Abbadessa στη θέση του επικεφαλής, η οποία τελικά στις 16.30 έφτασε στον προορισμό της, στο ύψος περίπου του 51ου χλμ. του δρόμου Γραβιάς-Αμφισσας.

Αργά το βράδυ ενώθηκε μαζί τους και ο ανθυπολοχαγός Peira, προσκομίζοντας 10 Ελληνες ημιονηγούς με 20 μουλάρια που επιστράτευσε από τις γύρω περιοχές της Γραβιάς και της Βάργιανης.

Από νωρίς, την επομένη, το τμήμα τέθηκε σε κίνηση με αποστολή να «χτενίσει» την περιοχή, από όπου βρίσκεται, κινούμενο δυτικά, προς την κορυφή της Μπράιλας, ώστε να μπλοκαριστούν οι ορεινές διαβάσεις.

Ο Abbadessa χώρισε το απόσπασμά του σε τρία ίσα τμήματα. Το Πρώτο με διοικητή τον ανθυπολοχαγό Zuccheti στα δεξιά. Tο Δεύτερο με διοικητή τον ανθυπολοχαγό Africano στο κέντρο. Και το Τρίτο με διοικητή τον ανθυπολοχαγό Peira να ακολουθεί στα αριστερά (βλέπε ιταλικό χάρτη).

Η διμοιρία του ανθυπολοχαγού Africano είναι αυτή που θα διαγράψει, τελικά, τη μοιραία πορεία. Την αποτελούσαν 13 άνδρες του 2ου Λόχου, 14 άνδρες του 1ου Λόχου και 6 άνδρες του Λόχου πολυβόλων του Ι/44, που κουβαλούσαν μαζί τους και ένα βαρύ πολυβόλο Breda 37.

Δηλαδή συνολικά 33 άνδρες και 3 Ελληνες επιταγμένοι ημιονηγοί που έσερναν 6 μουλάρια κατάφορτα με προμήθειες. Ο Δημήτρης Καθηνιώτης, ο Θεοφάνης Μανίκας και ο Καΐλης Παρασκευάς, όλοι τους από τη Βάργιανη.

Ο Νικηφόρος μάς περιγράφει τον ανθυπολοχαγό Africano Pasquale ως έναν νεαρής ηλικίας, κομψό αξιωματικό, περιποιημένο, με γυαλιά και μορφωμένο.

Εφεδρος ανθυπολοχαγός, δάσκαλος στο επάγγελμα, «άνθρωπος του γραφείου» είναι ο κατηγορηματικός χαρακτηρισμός και όπως θα αποδειχτεί στη συνέχεια ασυγχώρητα άπειρος για το εγχείρημα που του ανατέθηκε.

Θα οδηγήσει το τμήμα του με οδηγό τον χάρτη του χωρίς να συμβουλευτεί κανέναν. Ετσι πολύ απλά χωρίς να το καταλάβει θα αποκλίνει νότια από την καθορισμένη πορεία του και όταν πια θα διορθώσει την κίνησή του προς τα δυτικά θα έχει χάσει κάθε επαφή με τις διπλανές διμοιρίες. Θα βρεθεί να ανεβαίνει τo φαράγγι της Ρεκάς και τελικά γύρω στις 5 το απόγευμα αποκαμωμένος θα στρατοπεδεύσει στη θέση «Μύλος».

Η κίνηση όμως αυτή δεν έχει περάσει απαρατήρητη. Ο Παναγιώτης Κούκος, τσοπανόπουλο από τη Σεγδίτσα (Προσήλιο), που κατέβαινε για το χωριό, βλέπει τους Ιταλούς να ανεβαίνουν τη Ρεκά και γυρίζει προς τα πίσω για να ειδοποιήσει και τους άλλους τσοπάνους.

Εκεί, πιο πάνω από τον «Mύλο», στη θέση «Πλατύλιθος» είναι η στρούγκα του Δημητρίου Κούκου που τυχαίνει τη συγκεκριμένη μέρα να φιλοξενεί κάποιους ιδιαίτερους μουσαφίρηδες που μαθαίνουν τα καθέκαστα από πρώτο χέρι. Δεν είναι άλλοι από την ομάδα του Αρη που αποφασίζει να χτυπηθεί ο κατ’ εξοχήν εχθρός και να δοκιμαστεί η ομάδα στην πράξη.

Δύο ώρες προτού χαράξει η αντάρτικη δύναμη κινήθηκε αποφασιστικά. Υστερα από αθόρυβη νυχτερινή πορεία, με οδηγούς τσοπάνους της περιοχής, οι Ιταλοί έχουν περικυκλωθεί.

Οι απομακρυσμένοι σκοποί έχουν εξουδετερωθεί και οι αντάρτες έχουν καταλάβει πλεονεκτικές θέσεις.

Το πρώτο φως της 19ης Σεπτεμβρίου το χαιρετίζει μια βροχή από σφαίρες. Ο μάγειρας και ο τελευταίος σκοπός θα πέσουν νεκροί χωρίς να καταλάβουν τι γίνεται, ενώ οι υπόλοιποι θα πεταχτούν πανικόβλητοι προσπαθώντας να πιάσουν θέσεις μάχης. Δεν βλέπουν πού ακριβώς είναι οι επιτιθέμενοι και θερίζονται από τα εύστοχα πυρά τους.

Μια απόπειρα των πολυβολητών γρήγορα θα αποτύχει και με τους έξι χτυπημένους γύρω από το βαρύ 37άρι. Η συμπλοκή θα κρατήσει λιγότερο από ώρα. Ο Νικηφόρος θα καλέσει ιταλιστί τους επιζώντες να παραδοθούν, πράγμα που δεν θα αργήσουν να κάνουν.

Αν και τα τεντωμένα νεύρα θα κοστίσουν στον ανθυπολοχαγό Africano ένα γερό χτύπημα, κατακούτελα. Αποτέλεσμα, 23 Ιταλοί νεκροί, ενώ κανένας από τους αντάρτες δεν έχει πάθει τίποτα. 8 κατατρομαγμένοι επιζώντες οδηγούνται με τα χέρια ψηλά, με τον Africano πρώτο πρώτο να κρατά με ένα μαντίλι το ματωμένο μέτωπό του.

Η λεία, πολύτιμη. Περιλαμβάνει όπλα, μπόλικες σφαίρες και χειροβομβίδες. Και ιδίως το πολυβόλο που φορτώνεται ευλαβικά στα μουλάρια. Και εκεί που όλων η προσοχή είναι στραμμένη στα λάφυρα επικρατεί αναταραχή.

Δύο ακόμη Ιταλοί, κρυμμένοι σε παρακείμενους θάμνους, άρχισαν να τρέχουν κατηφορίζοντας σαν τρελοί τη ρεματιά. Ηταν ο λοχίας Abate Carmine και ο στρατιώτης Baldi Francesco. Για κάποιο διάστημα θα τρέχουν ο ένας (Baldi) πίσω από τον άλλο (Abate).

Σύντομα όμως ο Baldi θα ξεμείνει επειδή σταμάτησε για να βγάλει τις αρβύλες που τον «χτυπούσαν». Ετσι ο Abate θα φτάσει πρώτος στην έξοδο του φαραγγιού στην Βίνιανη και με δύο ώρες διαφορά θα ακολουθήσει και ο Baldi. Θα οδηγηθούν και οι δύο στο ιταλικό φυλάκιο στο «Μουκιχρί», κοντά στο Xάνι του Νικολούλα και από εκεί στη Γραβιά, σταθμό διοίκησης του I/14 τάγματος της Pinerolo.

Εν τω μεταξύ οι αντάρτες άφησαν ελεύθερους τους αγωγιάτες και με τους αιχμάλωτους ανηφόρισαν για τη Στρόμη. Από εκεί πέρασαν στο Μαυρολιθάρι και μετά κατευθύνθηκαν προς την Υπάτη αφήνοντας πίσω τους την Γκιόνα.

Στα χωριά τούς γίνεται υποδοχή ηρώων, ενώ τεράστια εντύπωση προκαλεί η επίδειξη των αιχμαλώτων.

Το σοκ για τον Regio Esercito 1 είναι τεράστιο. Ο πόλεμος στην κατεχόμενη Ελλάδα ξανάρχισε στις 19 Σεπτεμβρίου 2.

Οι επόμενες μέρες θα δουν μια σειρά επιχειρήσεων αντιποίνων σε όλη τη δυτική Φθιώτιδα και τη βόρεια Φωκίδα. Με εκτελέσεις υπόπτων για συνεργασία με τους αντάρτες και συλλήψεις, με αποκορύφωμα τους 180 (!!!) ομήρους από την Κουκουβίστα που οδηγούνται στο στρατόπεδο της Θήβας. Το πιο μεγάλο τίμημα όμως θα το πληρώσει η Σεγδίτσα.

Στις 26 Οκτωβρίου το ΙI/11 τάγμα της Casale θα αναλάβει την τιμωρία του δύστυχου χωριού. Ολοι οι κάτοικοί του θα απομακρυνθούν και αρκετοί θα οδηγηθούν στο στρατόπεδο της Θήβας. Η Σεγδίτσα θα πυρποληθεί ολοσχερώς κερδίζοντας τον τίτλο του πρώτου μαρτυρικού χωριού της Ρούμελης.

Τις εβδομάδες που θα ακολουθήσουν ο ιταλικός στρατός θα διεξαγάγει μια σειρά εκκαθαριστών επιχειρήσεων σε όλη τη Ρούμελη. H κατάσταση όμως έχει αλλάξει οριστικά.

Μετά τη Ρεκά υπάρχει ένας νέος αντίπαλος που αμφισβητεί ευθέως την ξένη κυριαρχία: ο νεοσύστατος στρατός του ΕΛΑΣ.

Βιβλιογραφία

1. Δημήτριος Ν. Δημητρίου: Αντάρτης στα βουνά της Ρούμελης.

2. Γιώργος Χουλιάρας: Ο δρόμος είναι άσωτος.

3. Ευθύμιος X. Ταλάντης: To πρώτο μαρτυρικό χωριό της Ρούμελης.

4. Archivo Ufficio Storico. Stato Maggiore Esercito. Diario Storico 44 RGT.

[1] Ο ιταλικός στρατός τον Β' Π.Π.

[2] Εσφαλμένα στην ελληνική βιβλιογραφία έχει περάσει η άποψη ότι η σύγκρουση στη Ρεκά συνέβη στις 9/9/1942.

*Μηνάς Λάγγαρης*Οικονομολόγος, ιστορικός ερευνητής

Δίστομο: Απόφαση «σταθμός» του ιταλικού δικαστηρίου για τις γερμανικές αποζημιώσεις Απόφαση ιταλικού δικαστηρίου για το Δίστομο και τις γερμανικές αποζημιώσεις

Απόφαση «σταθμός» του Ανώτατου Συνταγματικού Δικαστηρίου της Ιταλίας ανάβει το «πράσινο» φως για τις αποζημιώσεις, από τις θηριωδίες των ναζί, στις οικογένειες των θυμάτων του Διστόμου. «Ιστορική δικαίωση» χαρακτηρίζει η δικηγόρος, Χριστίνα Σταμούλη, την πρόσφατη απόφαση του Ανωτάτου Αναιρετικού Δικαστηρίου της Ιταλίας, με την οποία «δίδεται το πράσινο φως να υπάρξουν κατασχέσεις και να ικανοποιηθούν οι απαιτήσεις των Διστομιτών». Όπως σημειώνει η κυρία Σταμούλη, η απόφαση δικαιώνει τους Διστομίτες για τις αποζημιώσεις που ζητούν από τη Γερμανία, αλλά δικαιώνει περισσότερο τις δικονομικές επιλογές του Γιάννη Σταμούλη καθιστώντας την υπόθεση του Διστόμου ως αρχή για παρόμοιες υποθέσεις εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας. Σύμφωνα με την κυρία Σταμούλη, το 2004 ο αείμνηστος δικηγόρος Γιάννης Σταμούλης βρέθηκε να έχει στα χέρια του μια ιστορική απόφαση του Πολυμελούς Πρωτοδικείου της Λιβαδειάς από το 1997 για τις γερμανικές αποζημιώσεις για τις θηριωδίες του Διστόμου και συγχρόνως άλλη μία απόφαση, σύμφωνα με την οποία δεν μπορούσε να εκτελέσει τη συγκεκριμένη απόφαση στη χώρα μας σκέφτηκε να προχωρήσει τις διαδικασίες έτσι ώστε αυτή η απόφαση και οι απαιτήσεις των κατοίκων του Διστόμου να εκτελεστούν σε άλλο κράτος της Ευρωπαϊκής Ένωσης όπου θα έβρισκε περιουσία της Γερμανίας. Μάλιστα, τότε είχε διορίσει ο Γιάννης Σταμούλης και τον Ιταλό δικηγόρο, Γιόαχιμ Λάου, ο οποίος είχε προχωρήσει σε συντηρητική κατάσχεση εις χείρας τρίτου ποσού 25 εκ, ευρώ σε βάρος των ιταλικών σιδηροδρόμων, όπου εκεί η Γερμανία παίρνει ποσοστό από τα εισιτήρια. «Πλέον το ανώτατο συνταγματικό δικαστήριο της Ιταλίας απέρριψε την προσφυγή της εταιρείας γερμανικών σιδηροδρόμων που ζητούσαν να μην γίνει δεκτή η κατάσχεση των εισπράξεων από τα εισιτήρια των ιταλικών σιδηροδρόμων που είχε αποφασίσει το Ιταλικό Συνταγματικό Δικαστήριο το 2014» εξηγεί η Χριστίνα Σταμούλη μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ και όπως η ίδια συμπληρώνει «δίδεται το πράσινο φως να υπάρξουν κατασχέσεις και να ικανοποιηθούν οι απαιτήσεις των Διστομιτών». 

Η ίδια υπενθυμίζει ότι διεκδικήσεις των αποζημιώσεων άρχισαν το 1995 από τον Γιάννη Σταμούλη ως απάντηση σε ένα Γερμανό Πάστορα που πήγε να χαιρετήσει στις εκδηλώσεις στο Δίστομο. Μάλιστα, υπενθυμίζει πως «ο Γιάννης Σταμούλης είχε πει τότε πως δεν αρκεί ο χαιρετισμός από μόνος του αλλά πρέπει η Γερμανία να πληρώσει». Όλα τα ενδιάμεσα χρόνια η Γερμανία κράτα άμυνα προβάλλοντας την νομική θέση που προσπαθεί να περάσει και στο ευρωπαϊκό πεδίο ότι δηλαδή «μόνο τα γερμανικά δικαστήρια μπορούν να δικάσουν αυτές τις υποθέσεις». «Αυτή τη νομική θέση πλέον την απορρίπτει το Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο της Ιταλίας και επιβεβαιώνει το ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο της γειτονικής χώρας με την αμετάκλητη απόφαση που εξέδωσε» δηλώνει η κυρία Χριστίνα Σταμούλη. Η ίδια διαπιστώνει ότι «πληθαίνουν και σε ευρωπαϊκό επίπεδο οι φωνές υπέρ του Διστόμου» ενώ παράλληλα εκτιμά «πως είναι ακόμη μακρύς ο δρόμος που πρέπει να διανυθεί για την πλήρη δικαίωση». Για τα επόμενα βήματα σημειώνει πως «αυτό εξαρτάται από τη θέση των εντολέων μας, δηλαδή των κατοίκων του Διστόμου, της δημοτικής αρχής του Διστόμου, που συμμετέχει στην υπόθεση αλλά και της Περιφέρειας Στερεάς, που κρατά ζωντανή τη συγκεκριμένη υπόθεση της διεκδίκησης των αποζημιώσεων. Θα συναποφασίσουμε ποια θα είναι τα επόμενα βήματα» αφήνοντας ωστόσο να εννοηθεί ότι ενδεχομένως να επαναληφθεί το αίτημα για εκτέλεση συγκεκριμένων δικαστικών αποφάσεων σε ελληνικό έδαφος. «Οι νομικές νίκες και οι δικονομικές επιτυχίες έχουν διατηρήσει σε κορυφαίο επίπεδο το αίτημα του λαού μας για δικαιοσύνη και αποζημίωση.
Για το Δίστομο σε όλο τον κόσμο ανοίχτηκαν πλέον πολλά βιβλία και το θέμα μετά το 1995 έχει πλέον διεθνοποιηθεί» καταλήγει.

*ΑΠΕ-ΜΠΕ

            Λέλα Καραγιάννη: Η μάνα της Αντίστασης

Η μεγάλη ηρωίδα, πολύτεκνη μητέρα, της Εθνικής Αντίστασης κατά της Γερμανικής Κατοχής, γεννήθηκε στις 24 Ιουνίου του 1898 και εκτελέσθηκε από τους φασίστες την αυγή της 8ης Σεπτεμβρίου 1944, ψάλλοντας τον εθνικό ύμνο και χορεύοντας τον χορό του Ζαλόγγου, εμψυχώνοντας μέχρι την τελευταία στιγμή τους υπόλοιπους μελλοθανάτους πατριώτες.

Όπως διηγείται ο Βύρων Καραγιάννης (γιος της Λέλας Καραγιάννη):

Ήταν Άνοιξη του 1941, όταν μετά από σκληρή πάλη έξι μηνών, έπεσαν τα μαύρα πέπλα του Ναζισμού και του Φασισμού πάνω στην γαλάζια μας χώρα... Ακολούθησαν σε λίγο: πείνα, βία, τρομοκρατία, εκτελέσεις, θάνατος. O λαός μας υπέφερε, δυστυχούσε και έμοιαζε να έχει χάσει κάθε ελπίδα.

Τότε άρχισε να γεννιέται, σε μερικές γενναίες και αδάμαστες ψυχές, η ανάγκη της αντίστασης, ανάγκη για την δημιουργία ομάδων από ψυχωμένους πατριώτες, που θα αναπτέρωναν το κλονισμένο φρόνημα του ελληνικού λαού και θα τον ωθούσαν σε πράξεις αντίστασης κατά των κατακτητών.

Με βαθιά συγκίνηση σάς γνωρίζω ότι η πρώτη που οργάνωσε μια τέτοια ομάδα αντίστασης ήταν η αξέχαστη μάνα μας, η Λέλα Καραγιάννη. Είχε επτά παιδιά να φροντίσει, να θρέψει, να μεγαλώσει. Όμως ήταν τόση η αγάπη της για την πατρίδα που έβαλε την οικογένεια σε δεύτερη μοίρα. Υπεράνω όλων η Πατρίδα! Ακριβώς όπως δίδασκαν οι πρόγονοί μας.

Την οργάνωση ονόμασε «
Μπουμπουλίνα
» και την απετέλεσαν λίγοι στην αρχή, αποφασισμένοι πατριώτες, και τα μεγαλύτερα απ’ τα παιδιά της. Άρχισε να προκαλεί σαμποτάζ σε βάρος των κατακτητών και ήρθε σε επαφή με το συμμαχικό Στρατηγείο Μέσης Ανατολής, όπου διεβίβαζε πληροφορίες για τις κινήσεις του εχθρού. Oι Γερμανοί προσπαθούσαν να την ανακαλύψουν, αλλά δεν το κατόρθωναν.

Και ενώ πια ροδοχάραζε η ελευθερία πάνω απ’ την τυραννισμένη χώρα, η Λέλα Καραγιάννη, ύστερα από προδοσία, συλλαμβάνεται μαζί με τα 5 μεγαλύτερα παιδιά της. Στα χέρια των Ες-Ες μαρτύρησε, αλλά δεν πτοήθηκε. Δεν απεκάλυψε κανένα συναγωνιστή ούτε όταν βρέθηκε μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα. Αντίθετα, βρήκε τον θάνατο, ψέλνοντας τον Εθνικό μας Ύμνο, τον ύμνο προς την Ελευθερία για την οποία θυσιάστηκε.

Oι γονείς μου, Νικόλαος και Λέλα Καραγιάννη, απέκτησαν επτά (7) παιδιά. Εγώ είμαι το τέταρτο στη σειρά. Όλα μεγαλώσαμε μέσα σ’ ένα χριστιανικό περιβάλλον, με τις παραδόσεις της φυλής μας, όπου η φιλοπατρία ήταν ανωτέρα στην ιεράρχηση των καθηκόντων. Είχαμε πάθος για την πατρίδα μας, που μας το ενέπνευσαν οι γονείς μας και προπάντων η μητέρα μας.

Με την κήρυξη του πολέμου

Όταν κηρύχθηκε ο Ιταλοελληνικός πόλεμος, η μητέρα, αλλά και εμείς, τ’ αγόρια, λυπηθήκαμε που ήμασταν μικροί και δεν είχαμε την ηλικία για να πολεμήσουμε στην πρώτη γραμμή για τα πάτρια. Το μόνο που απέμενε ήταν να καταταχθούμε στις τάξεις του Ερυθρού Σταυρού και αυτό κάναμε. Τα τέσσερα απ’ τα μεγαλύτερα αδέλφια, αγόρια και κορίτσια, ύστερα από μια σύντομη εκπαίδευση, γίναμε τραυματιοφορείς του Ερυθρού Σταυρού, η δε αδελφή μου Ιωάννα υπηρέτησε ως αδελφή τραυματιοφορέας στους συρμούς, στην μεταφορά των τραυματιών απ’ το μέτωπο.

O στρατός μας νικούσε τους Ιταλούς, παρά την μεγάλη αριθμητική υπεροχή τους, και εμείς ζούσαμε σε μια εθνική έξαρση. Αλίμονο όμως, γιατί εκεί που νικούσαμε τους εισβολείς, ξαφνικά μας επετέθησαν οι Γερμανοί, για να σώσουν τους Ιταλούς συμμάχους τους, που εμείς οι Έλληνες είχαμε πάρει στο κυνήγι. Επόμενο ήταν η Ελλάδα να υποκύψει στον Χιτλερικό οδοστρωτήρα και από νικήτρια να βρεθεί σκλαβωμένη από δύο στρατούς. Η πατρίδα μας ήταν απ’ τον Απρίλιο του 1941 κάτω από διπλή κατοχή.

Μ’ αυτές τις πεποιθήσεις και τα ιδανικά, με τα οποία γαλουχηθήκαμε, δεν ήταν δυνατόν να αδιαφορήσουμε γι’ αυτήν την Κατοχή και να περιμένουμε τους συμμάχους να νικήσουν και να μας ελευθερώσουν. Θυμάμαι τη μητέρα μας που έλεγε το αρχαίο ρητό «Συν Αθηνά και χείρα κίνει», δηλαδή ότι έπρεπε ο κάθε Έλληνας να ξεσηκωθεί, να αγωνισθεί για την ελευθερία του και όχι να περιμένει τους συμμάχους να τον ελευθερώσουν. Και αυτό ακριβώς έκανε εκείνη. Ξεσηκώθηκε και αγωνίσθηκε.

Η πρώτη αντιστασιακή οργάνωση

Όλα άρχισαν απλά, αυθόρμητα απ’ τα βάθη της καρδιάς μας. Απ’ τις πρώτες ημέρες που πάτησαν το πόδι τους στην Ελλάδα τα στρατεύματα κατοχής, άρχισε από μόνη της την πατριωτική της δράση και δημιούργησε ομάδα αντίστασης, η οποία αρχικά απετελείτο απ’ τα μέλη της οικογένειάς μας και μερικούς φίλους μας πατριώτες. Άρχισε να αγωνίζεται ακούραστα με όλη την δύναμη της ψυχής της και καθ’ όλη την διάρκεια της Κατοχής μέχρι το τέλος, την ημέρα που συνελήφθη.

Βέβαια, στην αρχή δεν ήξερε τι να κάνει, ούτε είχε συγκεκριμένα σχέδια, πήγαινε ψαχουλευτά, την καθοδηγούσε η καρδιά της, που ήταν γεμάτη Ελλάδα, και γρήγορα βρήκε το δρόμο της, στην Αντίσταση. Στην αρχή ασχολήθηκε με την περίθαλψη και φυγάδευση των συμμάχων μας, με αυτούς που δεν τα κατάφεραν να φύγουν μαζί με το εκστρατευτικό σώμα και είχαν εγκλωβισθεί στην Ελλάδα.

Έλεγε ότι ήταν χρέος και καθήκον ημών των Ελλήνων, να συντρέξουμε τους συμμάχους και συμπολεμιστές μας, που είχαν έλθει απ’ τα πέρατα της γης, για να μας βοηθήσουν, και ότι τώρα που βρίσκονταν σε τραγική θέση, σκόρπιοι σε όλη την Ελλάδα, κυνηγημένοι, πεινασμένοι, και έτρεχαν να κρυφτούν, είχαν απόλυτη ανάγκη απ’ την βοήθειά μας. Εμείς τους βοηθήσαμε με όλη μας την ψυχή, παρά την απειλή του θανάτου και πέρα απ’ τις δυνάμεις μας, και πολλούς απ’ αυτούς τους φυγαδεύσαμε στη Μέση Ανατολή.

Εν τω μεταξύ η δράση της μητέρας μπήκε σε άλλο δρόμο. Βρήκε μονοπάτια, που οδηγούσαν στην κατασκοπεία και στις δολιοφθορές κατά του εχθρού. Βρήκε τον τρόπο να κατασκοπεύει τις κυριότερες υπηρεσίες του εχθρού. Oργάνωσε πιο καλά τα σχέδιά της, και χρειαζόταν ικανά στελέχη για να την βοηθήσουν. Μάζεψε γύρω της και άλλους ένθερμους πατριώτες. Έτσι η ομάδα της πλουτίσθηκε με πολλά δυναμικά στελέχη και μεταβλήθηκε, μετά την στελέχωση αυτή, σε αντιστασιακή οργάνωση, την οποία η μητέρα ονόμασε «Μπουμπουλίνα» (απ’ το οικογενειακό όνομα της μητέρας της, η οποία λεγόταν Μπούμπουλη).

Ένας μικρός στρατός

Η οργάνωση ήταν ένας μικρός στρατός που εκινείτο αθόρυβα, σιωπηλά μέσα στο σκοτάδι, με σκοπό να προκαλέσει όσο πιο πολύ κακό μπορούσε στον εχθρό. Ήταν ένας αγώνας ζωής και θανάτου, για την επιβίωσή μας, ως Έθνος και λαός.

Η μητέρα ρίχτηκε με ορμή σ’ αυτόν τον ιερό αγώνα μαζί με τα παιδιά της. Όσο μεγάλη και αν ήταν η αγάπη της για μας, δεν μπόρεσε να την κάνει να ξεχάσει ότι πάνω απ’ όλα και από μας ήταν η πατρίδα. Και εμείς, τα έξι απ’ τα επτά πιδιά της, την βοηθήσαμε όσο μπορούσαμε με όλον τον ενθουσιασμό της νεανικής ψυχής μας. Αξιόλογο είναι να τονισθεί εδώ ότι στη οργάνωσή της προστέθηκαν και μερικοί Γερμανοί και Αυστριακοί, αντιναζιστές, αλλά και Ιταλοί, οι οποίοι της παρείχαν πολύτιμες πληροφορίες.

Παράλληλα, η «Μπουμπουλίνα» βοηθούσε και τις αντάρτικες ομάδες της υπαίθρου με πολεμοφόδια, που προέρχονταν από αποθήκες των στρατευμάτων κατοχής, και που οι ηρωικές μορφές, για να τα αποκτήσουν, πολλές φορές έδωσαν τη ζωή τους. Ακόμη τις τροφοδοτούσαμε και με φαρμακευτικό υλικό, ένα μέρος του οποίου προερχόταν απ’ την φαρμακαποθήκη του πατέρα μας, διότι εκτός απ’ την αρωματοποιΐα διατηρούσε και φαρμακείο και φαρμακαποθήκη.

Ευθύνες και καθήκοντα

Όλοι είχαμε αναλάβει ορισμένες ευθύνες και καθήκοντα και την βοηθούσαμε, ακόμα και η Νεφέλη που ήταν πολύ μικρή. Πόσες φορές δεν μετέφερα μηνύματά της. Η μητέρα με χρησιμοποίησε πολλές φορές σε επικίνδυνες αποστολές, όπως η μεταφορά σακιδίων γεμάτων με πυρομαχικά και οπλισμό, τα οποία κρύβαμε στο κατάστημα του πατέρα, αλλά και αλλού.

Πολλά πυρομαχικά, όπλα και άλλα συναφή, μας έφερνε ο Ζήσιμος Παρρίδος, βασικό στέλεχος της οργάνωσης «Μπουμπουλίνα» και ο οποίος δεν δίστασε να καταταγεί στον γερμανικό στρατό, μόλις του το ζήτησε η μητέρα, σαν μάχιμος διερμηνέας του Τάγματος Χόλμαν, της Μεραρχίας Βραδεμβούργου, σκοπός της οποίας ήταν η δίωξη και εξολόθρευση των αντάρτικων ομάδων στην Στερεά Ελλάδα και αλλού. Αυτό το παλικάρι δέχτηκε να παίξει αυτόν τον άχαρο και επικίνδυνο ρόλο, προσφέροντας εξαιρετικά πολύτιμες υπηρεσίες. Πληροφορούσε την μητέρα για τις κινήσεις και τα σχέδια του Τάγματος Χόλμαν.

Ανθρωποκυνηγητό

Ήταν αρχές του 1944. Oι νίκες και τα αλλεπάλληλα πλήγματα που κατάφεραν οι σύμμαχοι στους Γερμανούς, στα διάφορα μέτωπα, έδωσαν καινούργιες ελπίδες και κουράγιο στους Έλληνες, τους αναπτέρωσαν το ηθικό, και άρχισαν να βλέπουν ότι πλησιάζει η ώρα της λευτεριάς. Τώρα οι όροι της πολεμικής κατάστασης είχαν αντιστραφεί. Oι Γερμανοί, που έβλεπαν να χάνουν τον πόλεμο, ξεσπούσαν με λύσσα πάνω στους αγωνιστές που έπεφταν στα χέρια τους. Έβλεπαν να διαρρέουν τα μυστικά τους και εξαπέλυσαν ανθρωποκυνηγητό.

Με πληροφοριοδότες τους κατόρθωσαν να εντοπίσουν και να συλλάβουν τους αρχηγούς ορισμένων οργανώσεων. Μερικοί δεν άντεξαν τα φρικτά μαρτύρια, στα οποία τους υπέβαλαν, και μίλησαν και έτσι οι Γερμανοί κατόρθωσαν να ανακαλύψουν την ύπαρξη ορισμένων οργανώσεων. Η μητέρα υπό την πίεση των καθηκόντων είχε κουρασθεί ψυχικώς και σωματικώς και αυτό μας ανησύχησε. Oι ιατροί και συνεργάτες της Μιχαήλ Σαρακηνός και Παύλος Βακατάτσης, μας συμβούλεψαν να την βάλουμε στο νοσοκομείο. Με δυσκολία την πείσαμε να δεχθεί.

Συλλήψεις και βασανιστήρια

Τον Ιούνιο του 1944 έγιναν οι πρώτες συλλήψεις και στελεχών της οργάνωσης «Μπουμπουλίνα». Αυτές οι συλλήψεις την ανησύχησαν και βγήκε, πολλές φορές, κρυφά απ’ το νοσοκομείο για να ειδοποιήσει τους συνεργάτες της να εξαφανισθούν. Τότε η μητέρα πληροφορήθηκε από άνθρωπο μέσα απ’ τα Ες-Ες, ότι επέκειτο και η δική της σύλληψη. O γαμβρός μου ο Σπύρος έστειλε άνθρωπο να την πάρει και να την κρύψει. Eπίσης ο Άγγελος Έβερτ την παρακάλεσε να την κρύψει αυτός ο ίδιος. Εκείνη όμως ήταν αμετάπειστη και δήλωσε σε όλους ότι θεωρούσε λιποταξία να τρέξει να κρυφτεί για να σωθεί εκείνη και να εγκαταλείψει σ’ αυτήν την κρίσιμη στιγμή τους συνεργάτες της, μερικοί απ’ τους οποίους ήταν ήδη στα χέρια των Ες-Ες.

Πίστευε ότι με τη δική της σύλληψη και επωμιζόμενη τις ευθύνες της θα σταματούσε την έκταση του κακού και τις συλλήψεις και ότι έτσι θα έσωζε και εμάς τα παιδιά. «Αν ποτέ σας πιάσουν οι Γερμανοί, μας είπε, να δείξετε γενναιότητα και να μην λυγίσετε, γιατί έτσι θα επιβαρύνετε περισσότερο την θέση σας. Προσέξτε καλά, δεν ξέρετε τίποτα για το τι έκανα, έτσι μόνο θα γλυτώσετε, και δεν θέλω να κλάψετε ή να πενθήσετε γαι μένα, μόνο να σκέπτεστε, ότι ό,τι κάναμε το κάναμε για την πατρίδα και αυτό θα σας ανακουφίζει». Μας έλεγε ακόμη ότι πίστευε στον Θεό και στην βοήθειά του για να σωθούμε εμείς, τα παιδιά της.

Ύστερα, ήλθαν στο δικό μου κλουβί και με ανέβασαν πάλι στον ανακριτή Μπέκε. Αυτήν την φορά είδα με έκπληξη την μητέρα μου και τον αδελφό μου Νέλσωνα στο ανακριτικό γραφείο του Μπέκε.

Η μητέρα, προφανώς για να μην λυγίσω, ή για να μην δουν οι Γερμανοί μητρική αδυναμία και στοργή για μας και τα εκμεταλλευτούν, με κοίταξε αυστηρά, κάνοντάς μου νεύρα με το βλέμμα, που σήμαινε να σταθώ στο ύψος μου και να φερθώ γενναία. Μια μόνο λέξη μου είπε επιτακτικά: «Πρόσεχε». Βέβαια είχε δει τα χάλια μου, τα καμένα πόδια μου, το ματωμένο πουκάμισό μου και τα παράλυτα χέρια μου. Αυτή η στάση της, απέναντί μου, έκανε τον Μπέκε να καταλάβει, ότι η Λέλα Καραγιάννη δεν είναι εύκολη λεία, και θα ήταν αδύνατον να της πάρει λέξη.

O Μπέκε με άρπαξε και βίαια με γύρισε και με κόλλησε με το πρόσωπο στον τοίχο, το ίδιο έκανε και στον αδελφό μου. Έβγαλε το περίστροφο απ’ την θήκη του, το κόλλησε στο κεφάλι του Νέλσωνα, και κοιτάζοντας το ρολόι του χεριού του και μέσω διερμηνέα είπε στην μητέρα, με ύφος αποφασισμένο να εκτελέσει την απειλή του: «Λέλα Καραγιάννη, πρόσεξε καλά, σου δίνω δυο λεπτά προθεσμία, για να μου απαντήσεις σ’ αυτά που σ’ ερωτώ, διαφορετικά θα εκτελέσω, τώρα εδώ μπροστά σου, ένα - ένα τα παιδιά σου, αρχίζοντας από αυτόν εδώ.

Λέγε, γιατί θα πιέσω την σκανδάλη, πού έχεις τον πομπό σου, ποιος τον χειρίζεται, με ποιους συνεργάζεσαι, ποιες είναι οι πηγές απ’ τις οποίες παίρνεις τις πληροφορίες για τις κινήσεις μας, ποιοι είναι οι συνεργάτες σου, πού βρίσκεται ο καπετάνιος Χρυσίνης με το καΐκι του».

Το περίστροφο του Μπέκε έσπρωχνε το κεφάλι του Νέλσωνα, και το έκανε να γέρνει, ήταν αγριεμένος και φαινόταν αποφασισμένος να εκτελέσει την απειλή του. Τότε άκουσα την μητέρα να λέει, με σταθερή και ήρεμη φωνή: «Τα παιδιά μου, εγώ τα γέννησα, δικά μου είναι, αλλά πρέπει να ξέρεις ότι πρωτίστως ανήκουν στην πατρίδα μας. Πρόσεξε καλά, και πάλι σου λέω ότι αυτά δεν ξέρουν τίποτα και άδικα θα τα σκοτώσεις».

Η ψυχή της έτρεμε καθώς τα έλεγε αυτά, η φωνή της ηχούσε παράξενα, επίσημα και κατηγορηματικά, ο Νέλσων και εγώ κοιταχτήκαμε έντρομοι με λοξή ματιά, ο Μπέκε έμεινε άναυδος, αμήχανος. Τελικά τράβηξε το πιστόλι απ’ τον κρόταφο του Νέλσωνα και βάζοντάς το μέσα στην πέτσινη θήκη που κρεμόταν απ’ την ζώνη του, είπε τρέμοντας από οργή: «Τα παιδιά σου τα χρειάζομαι προς το παρόν, και μόλις τελειώσω μ’ αυτά, υπόσχομαι να τα στείλω στο εκτελεστικό απόσπασμα, να μην αμφιβάλλεις γι’ αυτό».

Παίρνουν τη Μάνα...

Το σούρουπο της 7ης Σεπτεμβρίου διεδόθη αστραπιαία στο στρατόπεδο, ότι ήλθαν οι κλούβες με τη συνοδεία αποσπάσματος. O Νέλσων και εγώ σκαρφαλώσαμε στα δυο μικρά παραθυράκια του υπόγειου και είδαμε τις κλούβες, σταματημένες μπροστά στο κτίριο Νο 15.

Έβγαζαν απ’ το κτίριο άνδρες κρατουμένους και τους παρέτασσαν εφ’ ενός ζυγού, με μέτωπο προς το κτίριο Νο 4. Είδαμε επίσης να βγάζουν απ’ το κτίριο Νο 14, όπου ήταν η αυστηρή απομόνωση γυναικών, γυναίκες τις οποίες παρέτασσαν κατά τον ίδιο τρόπο. Άκουσα τον αδελφό μου, απ’ το άλλο παράθυρο, να μου φωνάζει: «Βύρων, παίρνουν και την μαμά».

Εγώ έντρομος, κοιτώντας προσεκτικά τις γυναίκες, διαπίστωσα ότι η πρώτη της σειράς ήταν η μητέρα μου. Στο γκρουπ των ανδρών ξεχώρισα μερικούς συνεργάτες της μητέρας, καθώς και μέλη της οργάνωσής της. Είδα το Γιαννάκη Χούπη, τον ταγματάρχη Σούλη και άλλους, καθώς και τον Ιωάννη Ριζόπουλο. Στο γκρουπ των γυναικών, εκτός απ’ την μητέρα μου, διέκρινα και μερικές συνεργάτιδές της. Κοντά στην μητέρα στεκόταν ο Γεώργιος Ριζόπουλος. Σε κάποια στιγμή τον είδα να μετακινείται απ’ την θέση του, να παίρνει την θέση του πρώτου, να πλησιάζει την μητέρα, να γονατίζει μπροστά της και να φιλάει το χέρι της.

Προφανώς της ζητούσε συγχώρεση γι’ αυτό που είχε κάνει εξ αιτίας του φόβου του για τα μαρτύρια και την ζωή του. Είδαμε την μητέρα να σκύβει προς το μέρος του, σαν να τον συγχωρούσε. Μετά τους έβαλαν όλους στις κλούβες με ένοπλη συνοδεία. Ξεκίνησαν προς άγνωστη κατεύθυνση για μας. Κοίταζα το καμιόνι, που έπαιρνε την μητέρα μου, μέχρι που βγήκε απ’ την πύλη του στρατοπέδου και εξαφανίσθηκε.

Εκείνη την στιγμή είδα να έρχεται προς το κτίριό μας ο στρατοπεδάρχης Ραφαήλ Παρίσης, και του φώναξα αν ξέρει πού τους πήγαιναν. Εκείνος για να αποκρύψει την τραγική αλήθεια μου είπε: «Μην ανησυχείς Βύρωνα τους πάνε για όμηρους στα τρένα, και όταν φτάσουν στα σύνορα θα τους αφήσουν ελεύθερους, για να τους αντικαταστήσουν με όμηρους Γιουγκοσλάβους».

Παρ’ όλο που μέσα μου ήξερα πολύ καλά ότι δεν θα ξανάβλεπα την μητέρα μου γιατί η κατηγορία ήταν βαρύτατη: «Αρχηγός οργάνωσης, κατασκοπεία σε βάρος των Γερμανών, σαμποτάζ», ήλπιζα μέσα στην απελπισία μου σε κάποιο θαύμα."

Όμως το θαύμα δεν έγινε, αλλά η θυσία της Μάνας για την Πατρίδα! Η Λέλα Καραγιάννη, η ηρωίδα Πολύτεκνη Μάνα, εκτελέστηκε από «τους σιδηρόφραχτους και θηριώδεις» Ναζί του Χίτλερ, πριν προλάβει να την στεφανώσει η Λευτεριά. Με τη θυσία της σφράγισε τον τίμιο κι ένδοξο αγώνα της για την Πατρίδα. Με το αίμα της έγραψε τον ωραιότερο τίτλο τιμής: Μια Πολύτεκνη Μάνα θυσιάστηκε για την Ελλάδα!

*m. tvxs. gr

                                            Κατοχή-Αντίσταση-Απελευθέρωση

Ο πρώτος ολοκληρωμένος δίσκος του Χρήστου Λεοντή, η θρυλική Καταχνιά η οποία κυκλοφόρησε το 1964.

Ας πάρουμε όμως την ιστορία από την αρχή. Κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής ο (σχεδόν έφηβος τότε) Κώστας Βίρβος ξεκίνησε να γράφει τους στίχους των πρώτων τραγουδιών “Δεν θέλω να μου δέσετε τα μάτια” και “Ένας ξύλινος σταυρός”, έπειτα από τη σύλληψή του και τη βάναυση κακοποίησή του, ως μέλος της ΕΠΟΝ. Άλλωστε οι ηρωικοί αγώνες του Ελληνικού λαού για την αποτίναξη του γερμανικού ζυγού ενέπνευσαν το στιχουργό και ποιητή να ολοκληρώσει το ιστορικό αυτό έργο. Πρόκειται ασφαλώς για στίχους που ζωντανεύουν τις απελπιστικά άσχημες συνθήκες διαβίωσης των Ελλήνων και καταγράφουν με ξεχωριστό τρόπο την εποποιία της Εθνικής Αντίστασης, κυρίως στις πόλεις. Οπωσδήποτε το επίτευγμα του ευφυέστατου Βίρβου ήταν πράγματι αξιομνημόνευτο αφού κατάφερε να συνταιριάξει τόσο ιδανικά τη θλίψη με την παλληκαριά, τη δυστυχία με την ελπίδα και τον τρόμο του θανάτου με την αισιοδοξία.

https://www.youtube.com/watch?v=TX71G3lhefk&feature=share&fbclid=IwAR3x9do8zXlYy8b7DI04hi5HIAjlYu4zLkhXRYn9I45zZwc4XWS8iadzFwc

Ηρώ Κωνσταντοπούλου.

Η 17χρονη ηρωίδα που «γάζωσαν» οι Γερμανοί με 17 σφαίρες για παραδειγματισμό.

Η Ηρώ Κωνσταντοπούλου έκρυβε όπλα και προκηρύξεις κάτω από τη σχολική ποδιά. Εκτελέστηκε φωνάζοντας: «Χτυπάτε! Κτήνη»...

Εκτελέστηκε με 17 σφαίρες, όσα ήταν και τα χρόνια της, ανάμεσα σε 50 Έλληνες δίνοντας τη ζωή της για τη πατρίδα. Μέχρι την τελευταία στιγμή η δεκαεφτάχρονη ηρωίδα της κατοχής αντιμετώπισε με περιφρόνηση τις κάννες του αποσπάσματος. Η Ηρώ Κωνσταντοπούλου γεννήθηκε στην Αθήνα στις 16 Ιουλίου του 1927, από ευκατάστατους γονείς καταγόμενους από τη Σπάρτη. Μαθήτρια ακόμη του Αρσακείου, οργανώθηκε στην ΕΠΟΝ και ανέπτυξε αντιστασιακή δράση. Ήταν άριστη μαθήτρια και μιλούσε τέσσερις γλώσσες. Πολύ γρήγορα αναδείχθηκε σε ένα από τα πιο αγωνιστικά στελέχη τη ΕΠΟΝ. Έκρυβε όπλα και προκηρύξεις κάτω από την σχολική της ποδιά, έγραφε συνθήματα στους τοίχους και κολλούσε αφίσες, προκαλώντας τους Γερμανούς. Στις 16 Ιουλίου του 1944, την ημέρα των γενεθλίων της, μία ομάδα των Ταγμάτων Ασφαλείας εισέβαλε στο σπίτι της οικογένειάς της στην οδό Βεΐκου 57 στο Κουκάκι και τη συνέλαβε. Τη μετέφεραν στο αρχηγείο όπου βασανίστηκε αλύπητα από τον «Αγήνορα», διαβόητο συνεργάτη των Γερμανών. Μετά από λίγες μέρες οι βασανιστές της δεν κατάφεραν να της αποσπάσουν καμιά πληροφορία. Οι γονείς της χρησιμοποίησαν τις γνωριμίες τους και κατόρθωσαν να την απελευθερώσουν. Η Ηρώ συνέχισε τη δράση της, ως τις 31 Ιουλίου, οπότε συνελήφθη και πάλι από άνδρες των Ες- Ες, ύστερα από ένα σαμποτάζ σε τρένο που μετέφερε πυρομαχικά. Την μετέφεραν στα κρατητήρια της «Κομαντατούρ» στην οδό Μέρλιν, όπου με κτηνώδη βασανιστήρια προσπαθούσαν ματαίως επί τρεις εβδομάδες να της αποσπάσουν πληροφορίες για τις δραστηριότητες των αντιστασιακών οργανώσεων. Ωστόσο εκείνη δεν λύγισε και οι Γερμανοί δεν κατάφεραν να της αποσπάσουν κουβέντα. Οι προσπάθειες των δικών της να τη σώσουν, αυτή τη φορά απέτυχαν. Οι Γερμανοί τη μετέφεραν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Χαϊδαρίου, στο θάλαμο των μελλοθανάτων. Ακόμα κι εκεί στην απομόνωση του στρατοπέδου, στο περιβόητο Μπλοκ 15 συνέχιζε τον αγώνα της. Κάποιες γυναίκες θα επιλέγονταν για τα στρατόπεδα της Γερμανίας και μερικές το είδαν ως λυτρωμό στο μαρτύριο τους. Η Ηρώ τότε φώναξε: «Ντροπή σας. Δεν είστε Ελληνίδες!… Μα δεν ντρέπεστε; Καμιά δεν πρέπει να πάει στη Γερμανία!… Μα τι φοβάστε… Μη σας τουφεκίσουνε; Καλύτερα να μας τουφεκίσουν παρά να υποστούμε εξευτελισμούς»! Εκεί η Ηρώ γνώρισε τη Λέλα Καραγιάννη, που έγινε δεύτερη μάνα της. Κοιμόταν κάθε βράδυ στην αγκαλιά της. Βλέποντας κάποιες περίεργες κινήσεις μέσα στο στρατόπεδο, η Λέλα Καραγιάννη κατάλαβε τι θα επακολουθούσε. Ρώτησε ένα Ουγγρογερμανό φύλακα, τον Βαλεντίνο και εκείνος με σπασμένα ελληνικά της είπε: «Ηρώ αύριο πρωί πρωί…» και με το χέρι του έκανε την κίνηση του δείκτη που τραβάει τη σκανδάλη. Στις 5 Σεπτεμβρίου 1944, η Ηρώ οδηγήθηκε μαζί με άλλους 49 κρατουμένους στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής. Εκεί οι χιτλερικοί έστησαν στον τοίχο την έφηβη που δεν είχε καν δικαστεί και τη «γάζωσαν» με 17 σφαίρες- όσα ήταν και τα χρόνια της -για «παραδειγματισμό», όπως είπαν. Η ίδια λίγο πριν οι εκτελεστές της ανοίξουν πυρ έσκισε το φόρεμά της και φώναξε: «Χτυπάτε! Κτήνη». Όταν ρώτησαν έναν Γερμανό στρατηγό «γιατί τη σκοτώσατε; Ήταν μόλις 17 χρονών…», εκείνος απάντησε: «Γιατί τέτοιοι άνθρωποι είναι επικίνδυνοι για εμάς». Η Ηρώ έπεσε για τη λευτεριά τής πατρίδας, 37 μέρες προτού απελευθερωθεί η Ελλάδα. Στις 29 Δεκεμβρίου του 1977 η Ακαδημία Αθηνών, με εισήγηση του καθηγητή της Φιλοσοφίας, Ιωάννη Θεοδωρακόπουλου, τίμησε την ηρωίδα με μεταθανάτιο βραβείο για την υπέρτατη θυσία της, αναγνωρίζοντας έτσι και τη συμβολή της ΕΠΟΝ στον απελευθερωτικό αγώνα.

Το 1981 ο Νίκος Φώσκολος μετέφερε στη μεγάλη οθόνη τη ζωή της, με πρωταγωνίστρια τη Μαίρη Βιδάλη....

*mixanitouxronou.

                Νείλος Μαστραντώνης (Κλέαρχος): Ένας ήρωας της ΕΠΟΝ

            Ένας ήρωας της ΕΠΟΝ με δράση στην περιοχή μας που άφησε στη ΛΑΜΙΑ 

                                                 την τελευταία του πνοή, τέτοια μέρα του 44

Ο Νείλος Μαστραντώνης (Κλέαρχος) ήταν αυτό που ονομάζουμε «χαρισματικό παιδί». Άριστος φοιτητής του Πολυτεχνείου, από τους πρώτους οργανωμένους στην ΕΠΟΝ, με ηγετικές και οργανωτικές ικανότητες ανέβηκε στο βουνό τον Ιούλιο 1943 με εντολή της οργάνωσης και τοποθετήθηκε β γραμματέας στο Συμβούλιο Φθιωτιδοφωκίδας και Ευρυτανίας. Από τη θέση αυτή καθοδηγούσε τους εργάτες του Σιδηροδρομικού Σταθμού Λιανοκλαδίου για σαμποτάζ στη σιδηροδρομική γραμμή ενώ έκανε και σαμποτάζ μέσα στη Λαμία. Η τελευταία μαρτυρία προέρχεται από τον Μήτσο Κάιλα, αυτόπτη μάρτυρα του θανάτου του «Την  1   Σεπτέμβρη του 1944 συνάντησα τον Κλέαρχο στη γωνία του δρόμου προς τους μύλους Κρόκου και Μουζέλη στη Λαμία. Ήταν μαζί μας και ο γραμματέας του Επαρχιακού Συμβουλίου της ΕΠΟΝ. Όταν επισήμανε τους 3 Ιταλούς που έρχονταν πάνω μας ο Κλέαρχος πρότεινε να σκορπίσουμε και πήρε τον κατήφορο. Λίγο πριν όταν τον είχαν ξανασταματήσει Ιταλοί μπαίνοντας στη Λαμία, αντί για ταυτότητα έβγαλε πιστόλι. Τούτη τη φορά η τύχη δεν του γέλασε. Ο Ιταλός τον σημάδεψε στην πλάτη με την αραβίδα και τον γκρέμισε. Σηκώθηκε, πέρασε το δρόμο Λαμίας Καρπενησίου και ξεψύχησε δίπλα σε ένα φούρνο.

Έπεσε 40 μέρες πριν την απελευθέρωση». Όπως έγραψαν τότε οι εφημερίδες, ο λαός της Λαμίας τον τίμησε όπως του άξιζε. Οι παλιές πινακίδες του δρόμου κατέβηκαν και στη θέση τους τοποθετήθηκαν καινούργιες. ΟΔΟΣ ΚΛΕΑΡΧΟΥ. Ένα καντηλάκι έκαιγε μέρα νύχτα στο μέρος που έπεσε το παλικάρι. Το πεζοδρόμιο κάθε μέρα γέμιζε με φρέσκα λουλούδια που με ευλάβεια ακουμπούσαν οι περαστικοί και οι οργανώσεις της Λαμίας. [Φοίβος Τσέκερης, Νείλος Μαστραντώνης (Κλέαρχος), περ. Εθνική Αντίσταση, τχ 62, Ιούνης 1989, σ. 55-57]

Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος - 1η Σεπτεμβρίου 1939 έως τις 2 Σεπτεμβρίου 1945

Η φοβερότερη πολεμική αναμέτρηση που γνώρισε η ανθρωπότητα και ο πρώτος αληθινά παγκόσμιος πόλεμος. Διάρκεσε από την 1η Σεπτεμβρίου 1939 έως τις 2 Σεπτεμβρίου 1945 και άφησε πίσω του πάνω από 60 εκατομμύρια νεκρούς.

Από την πλειονότητα των ιστορικών θεωρείται ως συνέχεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, γιατί στην ουσία τα αίτια και οι δυνάμεις που τον προκάλεσαν ήταν οι ίδιες. Μερικές από τις βασικές αιτίες του πολέμου ήταν οι επαχθείς όροι που επιβλήθηκαν στην ηττημένη Γερμανία από τη συνθήκη των Βερσαλιών και η τάση των χωρών του φασιστικού Άξονα (Γερμανία, Ιταλία, Ιαπωνία) να κυριαρχήσουν στον κόσμο.

Στη Γερμανία κυβερνούσε από το 1933 ο Αδόλφος Χίτλερ, που επιδίωκε να ανορθώσει το γόητρο της καταρακωμένης χώρας του και να πάρει εκδίκηση από τους Αγγλογάλλους για την ήττα στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στην Ιταλία εξουσίαζαν οι φασίστες του Μουσολίνι από το 1922, ενώ η στρατοκρατική Ιαπωνία είχε ξεκινήσει και επιδίωκε τη συνέχιση της επεκτατικής της πολιτικής, που ονόμαζε «Μεγάλη Σφαίρα Ευημερίας της Ανατολής».

Η αφορμή για την έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου δόθηκε με την απαίτηση της Γερμανίας να αποκατασταθεί η γερμανική κυριαρχία στην ελεύθερη πόλη του Ντάντσιχ (σημερινό Γκντανσκ Πολωνίας) και να της δοθούν μεγαλύτερες δυνατότητες επικοινωνίας με την Ανατολική Πρωσία. Ήταν απλώς το πρόσχημα για τον Χίτλερ, ο οποίος από την αρχή του 1939 είχε αποφασίσει να επιτεθεί και να καταλάβει την Πολωνία. Πρώτα εξασφάλισε τη συγκατάθεση της Σοβιετικής Ένωσης με την υπογραφή στη Μόσχα του Συμφώνου Μη Επιθέσεως, γνωστού ως «Σύμφωνο Ρίμπεντροπ - Μολότοφ» (23 - 24 Αυγούστου 1939), ένα μυστικό πρωτόκολλο, το οποίο προέβλεπε τον διαμελισμό της Πολωνίας και στη συνέχεια αφού έκρινε ότι οι Γαλλοβρετανοί δεν θα βοηθήσουν τους Πολωνούς, ως όφειλαν βάσει συνθηκών, έδωσε τη διαταγή επίθεσης κατά της Πολωνίας στις 26 Αυγούστου.

Γερμανικά στρατεύματα εισβάλουν στην Πολωνία.
Η γερμανική επίθεση κατά της Πολωνίας με την εφαρμογή του δόγματος του «αστραπιαίου πολέμου» (blitzkrieg) εκδηλώθηκε την αυγή της 1ης Σεπτεμβρίου 1939 και σε λιγότερο από ένα μήνα οι στρατιές της Βέρμαχτ είχαν καταλάβει το μεγαλύτερο μέρος της χώρας, σε εφαρμογή του γερμανοσοβιετικού συμφώνου. Το υπόλοιπο τμήμα της Πολωνίας κατέλαβαν οι Σοβιετικοί, που εισέβαλαν στις 18 Σεπτεμβρίου από τα ανατολικά. Ο αιφνιδιασμός για τους Γαλλοβρετανούς ήταν πλήρης, που κήρυξαν τον πόλεμο κατά της Γερμανίας στις 3 Σεπτεμβρίου.

Στη συνέχεια, οι Γερμανοί στράφηκαν προς δυσμάς και μέχρι τα τέλη Ιουνίου του 1940 είχαν καταλάβει τη Δανία, τη Νορβηγία, το Βέλγιο, την Ολλανδία, το Λουξεμβούργο και τελευταία τη Γαλλία, της οποίας η περίφημη οχυρωματική «γραμμή Μαζινό» κατέρρευσε σαν χάρτινος πύργος. Τα βρετανικά νησιά ήταν ο επόμενος στόχος του Χίτλερ («Μάχη της Αγγλίας»). Οι ανηλεείς βομβαρδισμοί της «Λουφτβάφε», που θα προετοίμαζαν την απόβαση δεν έφεραν το επιθυμητό αποτέλεσμα κι έτσι ο Χίτλερ αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το σχέδιό του για κατάληψη των βρετανικών νησιών ήδη από τα τέλη του 1940.

Η Ιταλία εισήλθε στον πόλεμο στις 10 Ιουνίου 1940, με επιθέσεις σε βρετανικές βάσεις στη Βόρειο Αφρική. Στις 28 Οκτωβρίου οι Ιταλοί επιτίθενται κατά της Ελλάδας, μετά το «ΟΧΙ» του δικτάτορα Μεταξά. Ο ελληνικός στρατός δίνει σκληρές μάχες στην Πϊνδο και γρήγορα ανατρέπει την κατάσταση, περνώντας στην επίθεση. Περιορίζει τους Ιταλούς εισβολείς μέσα στο Αλβανικό έδαφος και απελευθερώνει πόλεις και χωριά της Βορείου Ηπείρου. Η εαρινή επίθεση των Ιταλών (9 Μαρτίου 1941) αποτυγχάνει και προ του κινδύνου να κατανικηθεί και εξευτελιστεί ένα μέλος του Άξονα, η Γερμανία κηρύσσει τον πόλεμο κατά της Ελλάδας (6 Απριλίου 1941). Στις 27 Απριλίου οι Γερμανοί μπαίνουν στην Αθήνα και στις 30 Μαΐου καταλαμβάνουν την Κρήτη, ολοκληρώνοντας την κατάληψη της Ελλάδας. Μέχρι τον Σεπτέμβριο του 1943 η Ελλάδα βρισκόταν υπό τριπλή κατοχή (Γερμανική, Ιταλική και Βουλγαρική) και μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας και μέχρι τον Οκτώβριο του 1944 υπό Γερμανο-Βουλγαρική κατοχή.

Η ιαπωνική επίθεση στο Περλ ΧάρμπορΣτις 22 Ιουνίου 1941 οι Γερμανοί στρέφονται ανατολικά και εξαπολύουν επίθεση κατά της Σοβιετικής Ένωσης («Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα»), η οποία εντάσσεται πλέον στο Συμμαχικό στρατόπεδο. Στις 8 Δεκεμβρίου 1941 ο ιαπωνικός στόλος χτυπά ξαφνικά και καταστρέφει το στόλο των Ηνωμένων Πολιτειών, που ναυλοχούσε το Περλ Χάρμπορ της Χαβάης. Το γεγονός αυτό συνταράσσει τους Αμερικανούς. Ο πρόεδρος Ρούζβελτ πείθει το Κογκρέσο να κηρύξει τον πόλεμο στον Άξονα και να σταθεί στο πλευρό των Συμμάχων (11 Δεκεμβρίου 1941). Η απόφαση των Αμερικανών να εισέλθουν στον πόλεμο αποτελεί σημείο καμπής, που αλλάζει τις ισορροπίες υπέρ των Συμμαχικών Δυνάμεων και εις βάρος του Άξονα.

Τον Νοέμβριο του 1942 οι βρετανικές δυνάμεις με αρχηγό τον στρατηγό Μοντγκόμερι, αποκτούν την πρωτοβουλία στο μέτωπο της Βορείου Αφρικής, μετά τη δεύτερη Μάχη του Ελ Αλαμέιν. Στο Ανατολικό Μέτωπο, οι Γερμανοί προχωρούν και φθάνουν στα πρόθυρα της Μόσχας, κυριεύουν την Κριμαία, φθάνουν στον Καύκασο και πολιορκούν το Στάλινγκραντ. Στις 2 Φεβρουαρίου 1943, ο Κόκκινος Στρατός ανατρέπει τη γερμανική επίθεση στο Στάλινγκραντ και από τον Ιούλιο του 1943 αρχίζει αντεπίθεση.

Στις 7 Ιουλίου του 1943 τα συμμαχικά στρατεύματα πραγματοποιούν απόβαση στη Σικελία. Αυτό έχει ως συνέπεια την πτώση του Μουσολίνι (25 Ιουλίου) και την ανάληψη της εξουσίας από τον στρατάρχη Πιέτρο Μπαντόλιο, που υπογράφει ανακωχή με τους Συμμάχους (3 Σεπτεμβρίου 1943). Στο διάστημα αυτό, οι Ρώσοι απωθούν τους Γερμανούς από τα εδάφη τους. Σταδιακά, οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης (Πολωνία, Ρουμανία, Τσεχοσλοβακία, Βουλγαρία, Ουγγαρία, Γιουγκοσλαβία) απελευθερώνονται από την προέλαση των σοβιετικών στρατευμάτων, με αποτέλεσμα ο γερμανικός στρατός να αποχωρήσει από την Ελλάδα τον Οκτώβριο του 1944.

Η απόβαση στη Νορμανδία.
Άλλο σπουδαίο γεγονός του 1944 ήταν η συμμαχική απόβαση στη Νορμανδία (6 Ιουνίου), που οδήγησε στην απελευθέρωση των χωρών της Δυτικής Ευρώπης. Στις 26 Απριλίου 1945 οι αγγλικές, αμερικανικές και γαλλικές δυνάμεις ενώνονται στον ποταμό Έλβα με τις δυνάμεις του Κόκκινου Στρατού. Στις 2 Μαΐου ολοκληρώνεται η κατάληψη του Βερολίνου, ενώ ο Χίτλερ αυτοκτονεί (30 Απριλίου) και ο Μουσολίνι εκτελείται στην Ιταλία από τους παρτιζάνους (28 Απριλίου). Στις 7 Μαΐου 1945 οι Γερμανοί παραδίδονται άνευ όρων στους Συμμάχους και ο πόλεμος στην Ευρώπη λήγει.

Στο μέτωπο του Ειρηνικού, οι Ιάπωνες κατά τη διάρκεια του πολέμου κατέλαβαν, μεταξύ άλλων, τις Φιλιππίνες, τη Μαλαισία, τη Σιγκαπούρη, τη Βιρμανία και μέρος της Κίνας. Οι Ιάπωνες συνέχισαν τον πόλεμο και μετά την παράδοση της Γερμανίας. Στις 6 Αυγούστου 1945 οι Αμερικανοί ρίχνουν την πρώτη ατομική βόμβα στη Χιροσίμα και στις 9 Αυγούστου μια δεύτερη στο Ναγκασάκι. Ταυτόχρονα, οι Σοβιετικές δυνάμεις επιτίθενται και κυριεύουν τη Μαντζουρία. Τότε, η Ιαπωνία αναγκάζεται να συνθηκολογήσει. Ο επίλογος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου γράφτηκε στις 2 Σεπτεμβρίου 1945, με την επίσημη τελετή παράδοσης της Ιαπωνίας επί του αμερικανικού πολεμικού «Μιζούρι», που ναυλοχούσε στον κόλπο του Τόκιο.

Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν ο φοβερότερος απ’ όσους γνώρισε η ανθρωπότητα. Οι μάχες του ήταν μεγάλης κλίμακας και φονικότατες και η καταστροφή των υλικών αγαθών από τους αεροπορικούς βομβαρδισμούς τεράστιες. Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι πέθαναν από την πείνα και πολλές άλλες χιλιάδες έχασαν τη ζωή τους στα φοβερά στρατόπεδα συγκέντρωσης των χιτλερικών («Εβραϊκό Ολοκαύτωμα», «Ποράιμος»). Το σύνολο των νεκρών του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου υπολογίζεται σε 60 εκατομμύρια, ενώ οι ζημιές ξεπερνούν το 1 τρισεκατομμύριο δολάρια εκείνης της εποχής.

Απώλειες κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο
Χώρα Νεκροί Τραυματίες Αιχμάλωτοι ή Αγνοούμενοι Θάνατοι Πολιτών Σύνολο Θανάτων
ΣΥΜΜΑΧΙΚΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ
Βέλγιο 12.000 – – 76.000 88.000
Βραζιλία 943 4.222 – – 1.000
Βρετανική Κοινοπολιτεία 373.372 475.047 251.724 92.673 466.000
Αποικίες 6.877 6.972 22.323 – 7.000
Αυστραλία 23.365 39.803 32.393 – 24.000
Ην. Βασίλειο 264.443 277.077 213.919 92.673 357.000
Ινδία 24.338 64.354 91.243 – –
Καναδάς 37.476 53.174 10.888 – 38.000
Νέα Ζηλανδία 10.033 19.314 10.582 – 10.000
Νότια Αφρική 6.840 14.363 16.430 – 7.000
Γαλλία 213.324 400.000 – 350.000 563.000
Γιουγκοσλαβία 305.000 425.000 – 1.200.000 1.505.000
Δανία 1.800 – – 2.000 413.000
Ελλάδα 88.300 – – 325.000 –
ΕΣΣΔ 11.000.000 – – 7.000.000 18.000.000
ΗΠΑ 292.131 671.801 139.709 6.000 298.000
Κίνα 1.310.224 1.752.951 115.248 – –
Νορβηγία 3.000 – – 7.000 10.000
Ολλανδία 7.900 2.860 – 200.000 208.000
Πολωνία 121.178 236.606 420.760 5.675.000 5.800.000
Τσεχοσλοβακία 10.000 – – 215.000 225.000
Φιλιππίνες 27.000 – – 91.000 118.000
ΑΞΟΝΑΣ
Βουλγαρία 10.000 – – 10.000 20.000
Γερμανία 3.500.000 5.000.000 3.400.000 780.000 4.200.000
Ιαπωνία 1.300.000 4.000.000 810.000 672.000 1.972.000
Ιταλία 242.232 66.000 350.000 152.941 395.000
Ουγγαρία 200.000 – 170.000 290.000 490.000
Ρουμανία 300.000 – 100.000 200.000 500.000
Φινλανδία 82.000 50000

*sansimera